Na pewno znasz starą łacińską maksymę moralną „memento mori”, czyli „Pamiętaj o śmierci!”. Jej istotą jest przypomnienie o ludzkiej przemijalności i śmiertelności. Choć teraz wydaje się to niewiarygodne, na Ziemi mamy tylko wyznaczony czas. Zgodnie z zasadą memento mori powinniśmy przez całe życie właściwie przygotowywać się na śmierć.
Trochę makabryczne, myślisz? Owszem, jeśli próbujemy bagatelizować i ignorować śmierć, każda wzmianka o niej budzi grozę. Ale gdy przyjmiemy ją jako część życia, staje się nieuniknioną koniecznością. Zagadnieniem pamięci o śmierci zajmowali się już filozofowie ateńscy.
🗣️ Sokrates zauważył: Prawdziwi filozofowie przygotowują się do umierania i ze wszystkich ludzi to im śmierć wydaje się najmniej straszna.
Memento mori to wizualne przypomnienie o przemijalności ludzkiego istnienia, a poza tym także tradycja artystyczna sięgająca starożytności. Przestańmy udawać, że śmierć nie istnieje, lepiej się z nią oswójmy! W tym artykule przypomnimy sobie jedną uniwersalną mądrość: „Wszyscy tam trafimy!”, więc nie róbmy z tego takiego dramatu. Naucz się uspokajać nerwy!
💡 Wskazówka: Zgłęb tajemnice mistycyzmu i zajrzyj do tematycznych książek o rozwoju osobistym.
Spis treści
Znaczenie wyrażenia memento mori, czyli „Nie bądź zbyt pewny siebie, czuwa nad tobą Śmierć!”
Łacińskie dwusłowie memento mori stało się niemal częścią potocznej mowy. Używamy go w zwykłych rozmowach i mamy mgliste pojęcie o jego znaczeniu. Ale wiedzieć „trochę” a wiedzieć „w pełni” to różnica. Nie powinno się go używać bezmyślnie i bez zastanowienia, bo kryje głębokie znaczenie.
W dosłownym tłumaczeniu oznacza „Pamiętaj, że musisz umrzeć!”. Wyrażenie wywodzi się ze starożytnego Rzymu, gdzie niewolnicy towarzyszący wodzom podczas pochodów triumfalnych szeptali te słowa dowódcom do ucha jako przypomnienie o ich śmiertelności. Ostrzegali ich, by nie dali się pochłonąć arogancji, dumie i nadmiernej pewności siebie, ponieważ także nad nimi „czuwa Śmierć” i nie zawaha się zabrać ich ze sobą.
Koncepcja memento mori zyskała popularność także w sztukach plastycznych, od średniowiecza po współczesność. Zagraniczny serwis dailystoic.com ciekawie opowiada o tradycji starorzymskich niewolników jako o „przypomnieniu, którego rozpaczliwie potrzebujemy w swoim życiu”, czyli „Reminder We All Desperately Need”.
🗣️ Przypomnienie brzmi tak: Podczas triumfu rzymskiego generała oczy publiczności są przyklejone właśnie do niego, okazałej postaci stojącej na przedzie. Mało kto zauważa niepozornego adiutanta generała, który stoi tuż za nim i szepcze mu do ucha: „Pamiętaj, że jesteś śmiertelny!”. Właśnie takiego przypomnienia rozpaczliwie potrzebujemy w swoim życiu.
💡 Wskazówka: Nie bój się śmierci! Jeśli chcesz się bać, włącz sobie lepiej dobry film z dreszczykiem tajemnicy!
„Wszyscy umrzemy. Udawanie, że jest inaczej, jest naiwne!”, powiedział myśliciel Seneka
Przypomnienia o własnej przemijalności nie powinniśmy unikać. Wręcz przeciwnie. Musimy stale mieć je w pamięci. Eksperci zgadzają się, że łatwiej jest udawać, że śmierć nie istnieje, robić wszystko, by unikać myśli o niej, i udawać, że to nieprawda. To jednak krótkowzroczne.
🗣️ Psychologowie dodają: Nasze ego ucieka przed wszystkim, co przypomina nam o rzeczywistości sprzecznej z wygodną fikcją, którą sobie stworzyliśmy. Paraliżuje nas przerażenie na myśl o tym, by spojrzeć na życie takim, jakie jest. A przecież prawda jest tak prosta: umrzemy. Wszyscy wokół nas umrą. Nie ma sensu udawać, że jest inaczej.
Takie przypomnienia są częścią filozofii memento mori. Dawne praktyki i działania uwzględniające obecność Śmierci sięgają aż do starożytności:
- Sokrates twierdził, że właściwa filozofia to nic innego jak rozmyślanie o umieraniu i śmierci.
- Buddyzm zajmuje się zasadą „maranasati”, czyli „pamięcią o śmierci”.
- Sufich nazywa się „ludźmi z grobów”, ponieważ często odwiedzają cmentarze, by medytować i zastanawiać się nad śmiertelnością i przemijaniem.
🎓 Ciekawostka: Pojęcie sufizm oznacza drogę lub ścieżkę, którą można rozumieć jako drogę duszy do Boga.
Nie tylko makabra, ale i beztroska radość życia!
Na przestrzeni dziejów zasada memento mori przybierała wiele form. Niektórzy, jak starogreccy doradcy generałów, mieli upokarzać swego pana wobec Śmierci i przypominać o jej powadze i głębokim znaczeniu. Inne formy wymyślono z kolei po to, by budziły apetyt na życie. Na przykład eseista Michel de Montaigne lubił staroegipski zwyczaj, gdy podczas uczt wnoszono ludzki szkielet, a zebrani wiwatowali: „Pij i bądź wesoły, bo gdy umrzesz, będziesz wyglądać tak!”
🗣️ Historycy zauważają: Brzmi to makabrycznie i niewiarygodnie. Kto chce myśleć o śmierci?! Nikt. Z drugiej strony, co gdybyśmy przestali bać się śmierci i byli gotowi przyjąć ją jako niepodważalny fakt? Co, jeśli rozmyślanie o tej rzeczywistości byłoby prostym kluczem do spełnionego i szczęśliwego życia? Albo do naszej wolności, jak powiedział Montaigne: „Ćwiczyć się w śmierci to ćwiczyć się w wolności. Człowiek, który nauczył się umierać, nauczył się, jak nie być niewolnikiem.”
W tym przypadku do zasady memento mori pasowałoby też carpe diem, czyli „Chwytaj dzień!”. Nie trzeba traktować śmierci zbyt poważnie i myśleć o niej dniem i nocą. Istotą zasady jest mieć ją podświadomie w pamięci i wykorzystać to przypomnienie do życia pełnią, a nie na pół gwizdka. Trzeba myśleć pozytywnie.
💡 Wskazówka: Życie pełnią to także połączenie motywacji wewnętrznej i zewnętrznej! Sprawdź, jak to zrobić.
Memento mori w sztuce, czyli „Prochem jesteś i w proch się obrócisz!”
Pamięć o śmierci i w ogóle koncepcja śmierci i umierania pojawia się w sztuce od niepamiętnych czasów. Sztuki plastyczne, rzeźba, film czy muzyka: memento mori stało się magnesem dla wszelkich form artystycznego wyrazu. Od tradycyjnego przedstawiania „scen religijnych”, które miały uświadamiać maluczkim potworność Śmierci, przeszliśmy do gotyckich przedstawień ludzkich szczątków i czaszek.
Ciekawym spostrzeżeniem jest zapis Marka Aureliusza w prywatnym dzienniku, w którym zanotował: „W tej chwili możesz umrzeć. Pozwól, by to [życie] decydowało o tym, co robisz, mówisz i myślisz.”, co miało być osobistym przypomnieniem, by żyć pełnią życia TERAZ i nie czekać. Ciekawe przedstawienia memento mori zobaczysz w kolejnym rozdziale.
💡 Wskazówka: Ułóż sobie ranking życiowych celów i zacznij żyć pełnią!
Memento mori na obrazach, martwa natura z czaszką i vanitas, przemijalność życia!
Znasz przedstawienia memento mori na obrazach? Czaszki, skrzyżowane piszczele, ludzkie szczątki, szkielety: to wszystko na pewno znasz z niejednego płótna. Motyw śmierci jest dziś w sztukach plastycznych nadużywany, bo twórcy uważają, że w prosty sposób wywoła poczucie daremności i strachu.
Oderwijmy się teraz od dosłownych przedstawień umierania i śmiertelności i skupmy się na ikonicznych obrazach, które miały obudzić w człowieku poczucie marności i przemijalności. Które obrazy (ewentualnie ryciny, rzeźby…) o tematyce memento mori należą do arcydzieł?
Relikt nieznanego autora: „Paciorek z koronki”
Drobny paciorek z koronki przedstawia twarz Jezusa Chrystusa. Szacuje się, że pochodzi z XVI wieku.
🎓 Ciekawostka: W okresie renesansu i baroku artyści często umieszczali na swoich obrazach symbole śmiertelności, od dosłownych motywów czaszek po subtelniejsze odniesienia, takie jak więdnące kwiaty czy zegary (symbol upływającego czasu).
Johann Melchior Gutwein, rycina Vanitas
Rycina niemieckiego artysty Johanna Melchiora Gutweina (aktywnego twórczo w latach 1727–1733).
Martwa natura typu vanitas, popularna w niderlandzkim złotym wieku XVII stulecia, łączy symbole śmiertelności i wystawne przedstawienia bogactwa materialnego. Tworzy w ten sposób moralną alegorię o głupocie ludzkiej próżności i trwałości śmierci.
Gerrit Willemsz Heda, danse Macabre, czyli Taniec śmierci
Obraz olejny na płótnie niderlandzkiego malarza Gerrita Williemsza Hedy (tworzył w XVIII wieku).
Kolejnym wariantem tematu memento mori jest Danse Macabre, czyli taniec śmierci. To późnośredniowieczna alegoria uniwersalności śmierci: taniec śmierci łączy wszystkich bez wyjątku. Danse macabre przedstawia Śmierć prowadzącą do grobu tańczące postaci ze wszystkich grup wiekowych i warstw społecznych.
Philippe de Champaigne, martwa natura z czaszką
Francuski malarz Philippe de Champaigne stworzył w XVII wieku słynny obraz Martwa natura z czaszką, czyli Vanitas.
Obraz ukazał trzy podstawowe symbole istnienia: tulipan (życie), czaszkę (śmierć) i klepsydrę (czas). Oryginalne dzieło należy do gatunku zwanego Vanitas, czyli formy artystycznej z XVII wieku, w której symbole śmiertelności skłaniają do refleksji nad przemijaniem życia.
Moneta Memento mori
Każda moneta jest ręcznie wytwarzana w Stanach Zjednoczonych przez lokalną mennicę, która działa w Minnesocie od 1882 roku.
Daily Stoic oferuje wyjątkowy medalion Memento Mori. Monety zaprojektowano tak, aby nosić je codziennie w kieszeni jako dosłowne i nieuniknione przypomnienie, że „już teraz możesz odejść z życia”. Niektórzy uważają ją nawet za life hack.
Znasz czeską grę wideo Memento mori? Zbadaj kradzież obrazów w Rosji!
Wyjątkowa czeska gra wideo studia Centauri Production to udana przygodówka, w której twoim zadaniem jest zbadanie kradzieży obrazów z petersburskiego Ermitażu.
🗣️ Opis fabuły gry na GameExpres.cz: Pułkownik Ostankowicz, dowódca specjalnej jednostki policji w Petersburgu, który dał słowo honoru, że pod jego dowództwem z Ermitażu nie zginie ani jeden przedmiot, dostaje wiadomość o krótkiej awarii alarmu w muzeum. Wie, że coś jest nie tak, dlatego prosi o pomoc swoją koleżankę z Interpolu, Larisę Swietłową. Ta zwraca się do swojego informatora i utalentowanego fałszerza Maxa Dunranda. Razem badają podejrzaną kradzież obrazów z jednego z najsłynniejszych muzeów sztuki na świecie.
🎓 Ciekawostka: Memento mori zachęca nas, abyśmy żyli tak, jakbyśmy umierali.
Myśliciele chrześcijańscy na koniec dzielą się głęboką mądrością. Mówią: „Życie jest darem. Śmierć jest nieunikniona. Nie marnuj najcenniejszego ze wszystkich darów, pędząc ku nicości. Nie trwoń swoich dni na pogoń za sprzętami, przyjemnościami, awansami czy mnóstwem innych rzeczy, które tak naprawdę nie są istotne. A gdy przyjdzie pokusa, pomyśl o grobie, przed którym nie uciekniesz. Żyj dla wieczności. Kochaj Jezusa, kochaj innych, przebaczaj, proś o przebaczenie, dawaj ofiarnie, bądź pokorny, dąż do nadprzyrodzonego życia w świętości. Wszystko inne to tylko strata czasu. W skrócie: żyj tak, jakbyś umierał. Bo umierasz.”
💡 Wskazówka: Przestań rozmyślać nad błahostkami i zainspiruj się 11 wskazówkami, które podpowiedzą ci, jak być szczęśliwym.
