Jak rozpoznać przemoc psychiczną, 10 sygnałów i gdzie szukać pomocy

5,9K

Przemoc psychiczna polega na kontrolowaniu drugiej osoby za pomocą emocji. Sprawcami lub ofiarami przemocy mogą być ludzie w każdym wieku i każdej płci. Przemoc nie występuje też wyłącznie w związkach romantycznych.

Jak rozpoznać przemoc psychiczną? 10 sygnałów, które pomogą rozpoznać objawy przemocy emocjonalnej. Dowiesz się też, co robić dalej, jak udowodnić przemoc psychiczną i pod jakie telefony zaufania możesz zadzwonić. Jakie są skutki i jak wygląda przemoc emocjonalna wobec dzieci? Czytaj dalej.

Krótka odpowiedź. Przemoc psychiczną rozpoznasz po tym, że druga osoba wielokrotnie cię poniża, kontroluje, odcina od bliskich, grozi ci albo podważa twoje przeżycia. Przy niej czujesz się coraz mniej pewnie. Decyduje długotrwałość i nierównowaga sił, a nie jedna kłótnia.

Przemoc psychiczna wobec osoby, z którą mieszkasz pod jednym dachem, może być w Czechach przestępstwem z § 199 czeskiego kodeksu karnego (trestní zákoník), jeśli się powtarza i osiąga większy stopień brutalności. Jak taka sytuacja jest oceniana w Polsce, zapytaj na policji lub u prawnika. Poradę uzyskasz na Niebieskiej Linii 800 120 002 (w Czechach: Bílý kruh bezpečí 116 006), a w razie bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112 (w Czechach: 158 lub 112).

Definicja przemocy psychicznej

Przemoc psychiczna polega na kontrolowaniu drugiej osoby za pomocą emocji. Obejmuje krytykowanie, ośmieszanie, zawstydzanie, obwinianie lub inne formy manipulacji. Często występuje w związkach partnerskich i małżeństwach, ale może pojawić się w każdej relacji, także między przyjaciółmi, członkami rodziny i współpracownikami.

Definicja przemocy psychicznej obejmuje próby zastraszania, kontrolowania lub izolowania. Ten rodzaj przemocy nie obejmuje bezpośredniej napaści fizycznej, ale może obejmować niszczenie rzeczy i groźby przemocy wobec ciebie lub twoich bliskich. Charakteryzują go słowa, czyny i systematyczność takich zachowań danej osoby.

Podstawowym celem przemocy psychicznej jest kontrolowanie drugiej osoby. Dochodzi do dyskredytowania, izolowania i uciszania. To jedna z najtrudniejszych do rozpoznania form przemocy, bo może być subtelna i podstępna. Może jednak być też jawna i manipulacyjna.

W każdym przypadku przemoc emocjonalna może nadszarpnąć poczucie własnej wartości, a ty zaczynasz wątpić w swoje postrzeganie i w rzeczywistość. W końcu czujesz się jak w pułapce. Osoby doświadczające przemocy psychicznej są często zbyt zranione, by dalej znosić taki związek, ale jednocześnie boją się odejść. I tak cykl się powtarza, dopóki ktoś czegoś z tym nie zrobi.

Jak rozpoznać przemoc psychiczną?

Sprawcami lub ofiarami przemocy mogą być ludzie w każdym wieku i każdej płci. Przemoc nie występuje też wyłącznie w związkach romantycznych. Osobą stosującą przemoc może być mąż, żona lub partner, ale także wspólnik w interesach, rodzic, opiekun, a nawet dorosłe dziecko. Jak taka osoba wpływa na twoją pewność siebie, zdrowie i relacje, omawiamy w artykule jakie szkody wyrządza toksyczna osoba w twoim otoczeniu.

Niezależnie od tego nie zasługujesz na przemoc i to nie twoja wina.

Istnieje kilka sygnałów, po których rozpoznasz przemoc psychiczną. Analizując swój związek, pamiętaj, że przemoc psychiczna jest często subtelna. Dlatego bardzo trudno dostrzec jej objawy. Jeśli nie potrafisz ocenić, czy w związku dochodzi do przemocy psychicznej, zastanów się, jak się czujesz podczas kontaktów z tą osobą.

Czy przy każdym kontakcie z tą osobą odczuwasz zranienie, frustrację, zagubienie, niezrozumienie, depresję, lęk lub poczucie bezwartościowości? Jeśli czujesz się tak wielokrotnie, może to być przemoc emocjonalna. W ocenie sytuacji pomogą ci pytania i sygnały poniżej.

Przemoc psychiczna w związku i jej objawy

Jeśli w związku dochodzi do systematycznego używania obraźliwych słów i zachowań o charakterze nękania, które niszczą pewność siebie i podkopują zdrowie psychiczne, w związku występuje przemoc psychiczna.

Związek może początkowo wydawać się normalny i pełen miłości, a te formy przemocy emocjonalnej pojawiają się później (w trakcie związku), gdy druga osoba zaczyna próbować tobą manipulować i cię kontrolować. Mogą zaczynać się tak powoli, że na początku w ogóle ich nie zauważysz.

Do objawów przemocy psychicznej w związku należą następujące zachowania.

• Oskarżenia o zdradę lub inne przejawy zazdrości i zaborczości.
• Ciągłe kontrolowanie lub próby kontrolowania zachowania drugiej osoby.
• Ciągłe kłótnie lub sprzeciw.
• Krytykowanie.
• Odcinanie od rodziny i przyjaciół.
• Wyzwiska i obelgi.
• Odmowa angażowania się w związek.
• Zawstydzanie lub obwinianie.
• Ciche dni.

• Przemoc emocjonalna a zwykły konflikt.

Konflikt to normalna część związku. Jeśli jednak podczas konfliktu z drugą osobą masz poczucie, że ktoś cię nęka, nie szanuje, poniża, obraża lub odrzuca, to sygnały, że konflikt mógł przekroczyć granicę przemocy emocjonalnej.

Test na przemoc psychiczną, pytania do samodzielnej oceny

Nie istnieje wiarygodny test na przemoc psychiczną i żaden quiz w internecie nie zdecyduje za ciebie. Może jednak pomóc szczera odpowiedź na kilka pytań. To nie diagnoza, tylko wskazówka, czy twoje odczucia mają realne podstawy.

• Czy boisz się reakcji drugiej osoby i dostosowujesz do niej to, co mówisz lub robisz?
• Czy sprawdza twój telefon, pieniądze, ubrania lub to, z kim się spotykasz?
• Czy widujesz się z rodziną i przyjaciółmi rzadziej, bo kończy się to awanturami?
• Czy słyszysz, że przesadzasz, że jesteś przewrażliwiony(-a) albo że rzeczy, które pamiętasz, wcale się nie wydarzyły?
• Czy poniża cię przy innych lub w cztery oczy, a potem twierdzi, że to był żart?
• Czy grozi ci rozstaniem, odebraniem dzieci, ujawnieniem tajemnic albo tym, że zrobi sobie krzywdę?
• Czy często przepraszasz za rzeczy, które nie były twoją winą?

Jeśli na kilka pytań odpowiedź brzmi „tak” i trwa to dłuższy czas, potraktuj to poważnie. Opisz sytuację komuś, komu ufasz, albo zadzwoń na Niebieską Linię 800 120 002 (w Czechach: 116 006), gdzie pomogą ci ją ocenić. Częstym narzędziem sprawców jest manipulacja, konkretne zdania i taktyki znajdziesz w artykule zdania i taktyki manipulatora.

10 sygnałów, po których rozpoznasz przemoc psychiczną

Być może znasz wiele oczywistych oznak przemocy psychicznej i manipulacji. Gdy jednak przemoc dotyczy ciebie, łatwo przeoczyć subtelne wczesne objawy, które przeradzają się w trwały grunt dla przemocowych zachowań.

Jeden sygnał sam w sobie niczego nie dowodzi. Liczy się to, czy zachowanie się powtarza, czy istnieje między wami nierównowaga sił i czy boisz się tej osoby.

1. Poniżanie, deprecjonowanie i krytykowanie

Osoba stosująca przemoc używa różnych taktyk, by podkopać twoje poczucie własnej wartości. Zobacz te przykłady.

• Wyzwiska i obraźliwe przezwiska. Bez skrupułów nazywa cię „idiotą”, „nieudacznikiem” lub używa innych obelg.
• Wywyższanie się. Poniżają cię zdaniami typu: „Wiem, że się starasz, ale to po prostu przerasta twój mózg.”
• Lekceważąca postawa. Zwierzasz się z czegoś, co jest dla ciebie ważne, i słyszysz: „Co? Kogo to obchodzi?” Do tego mowa ciała, taka jak przewracanie oczami, drwiący uśmieszek, kręcenie głową i wzdychanie.
• Obrażanie wyglądu. Gdy wychodzisz, rzuca: „Idziesz w tych śmiesznych ciuchach? Nic dziwnego, że nikt cię nie chce.” Albo mówią, że masz szczęście, że wybrali właśnie ciebie, bo mogliby znaleźć kogoś o wiele atrakcyjniejszego.
• Umniejszanie sukcesów. Bagatelizują twoje osiągnięcia i mówią, że nie mają znaczenia, albo przypisują sobie zasługi za twoje sukcesy.
• Wyśmiewanie zainteresowań. Sugerują, że twoje hobby to strata czasu. „Nigdy nie będziesz dobra w rysowaniu, więc po co ciągle próbujesz?”
• Naciskają na ciebie. Gdy tylko odkryją coś, co cię złości lub jest dla ciebie nieprzyjemne, zaczynają o tym wspominać przy każdej okazji i ignorują twoje prośby, by przestali.

2. Kontrola

Przemoc psychiczna wiąże się z pragnieniem utrzymania władzy i kontroli. Zobacz, w jaki sposób mogą na ciebie wpływać.

• Groźbami. Sugerują je albo mówią wprost. Mogą nawet powiedzieć coś w stylu: „Kto wie, co mógłbym zrobić”, żeby sytuacja była niejasna i budziła w tobie strach.
• Śledzą, gdzie jesteś. Zawsze chcą wiedzieć, gdzie przebywasz, i oczekują natychmiastowej reakcji na telefony i wiadomości. Mogą pojawić się w twojej pracy lub szkole tylko po to, by sprawdzić, czy naprawdę tam jesteś.
• Decydowanie o wszystkim. Obejmuje to na przykład zamknięcie wspólnego konta bankowego i odwoływanie wizyt u lekarza. Sprawca może żądać, żebyś zrezygnować ze szkoły i złożyć wypowiedzenie w pracy, albo zrobić to w twoim imieniu. Albo decydują, co masz na siebie włożyć, co jeść (i ile) lub z którymi przyjaciółmi możesz spędzać czas.
• Kontrolują dostęp do pieniędzy. Prowadzą konta bankowe na swoje nazwisko i zmuszają cię do proszenia o pieniądze. Oczekują też, że będziesz zachowywać paragony i rozliczać się z każdej wydanej korony.
• Ciągłe pouczanie. Kiedy popełnisz błąd, nawet najdrobniejszy, w długim monologu wyliczają wszystkie twoje pomyłki. Opisują każdą twoją porażkę i dają do zrozumienia, że uważają cię za kogoś gorszego od siebie.
• Wydają bezpośrednie polecenia. Od zdania „Nie obchodzi mnie, co się stało. Zostaniesz tutaj, dopóki nie odzyskasz tego klienta, albo wylatujesz z pracy” po „Przestań brać te tabletki”, oczekują, że bez pytania zrobisz wszystko, co każą.

3. Zaniedbywanie emocjonalne i izolacja

Osoba stosująca przemoc zwykle próbuje sprawić, by jej potrzeby były dla ciebie ważniejsze, a twoje własne schodziły na dalszy plan. Często próbuje też cię odizolować, stając między tobą a bliskimi, którzy cię wspierają. W ten sposób coraz bardziej się od niej uzależniasz.

Należą do nich następujące taktyki.

• Odczłowieczanie. Podczas rozmowy celowo odwracają wzrok albo patrzą na coś innego, żeby dać ci do zrozumienia, że się nie liczysz.
• Utrudnianie kontaktów towarzyskich. Za każdym razem, gdy planujesz gdzieś wyjść, wymyślają coś, co odwróci twoją uwagę, albo proszą, żebyś zrezygnował z wyjścia.
• Umniejszanie. Sugerują albo mówią wprost, że twoje potrzeby, granice i pragnienia nic dla nich nie znaczą.
• Odmawianie czułości. Nie dotkną cię nawet po to, żeby wziąć za rękę czy poklepać po ramieniu. Mogą odmawiać wszelkiej bliskości za karę, gdy czegoś odmówisz albo nie zrobisz tego, czego chcą.
• Odmawianie wsparcia. Gdy potrzebujesz wsparcia emocjonalnego albo pomocy w jakimś problemie, uznają to za zbędne, powiedzą, że świat nie może się zatrzymać i czekać na twoje problemy, albo każą ci wziąć się w garść i poradzić sobie samodzielnie.
• Przerywanie. Mogą stanąć ci na drodze, gdy jesteś w trakcie jakiejś czynności, i zabrać ci telefon albo cokolwiek innego, co trzymasz w rękach, żeby dać ci do zrozumienia, że twoja uwaga ma należeć do nich.

4. Nierealistyczne oczekiwania

Jednym ze znaków, po których można rozpoznać przemoc psychiczną, jest stawianie ci nierealnych oczekiwań.

Oto przykłady, po których rozpoznasz przemoc psychiczną.

• Stawianie nadmiernych wymagań.
• Oczekują, że odłożysz wszystko na bok i będziesz zaspokajać ich potrzeby.
• Wymagają, żebyście spędzali razem cały czas.
• Niezadowolenie bez względu na to, jak bardzo się starasz.
• Krytykują cię za to, że nie wykonujesz zadań według ich standardów.
• Oczekują, że będziesz podzielać ich poglądy (nie wolno ci mieć innego zdania).
• Wymaganie podawania dokładnych dat i godzin, gdy rozmawiasz o sprawach, które cię zdenerwowały (a gdy nie potrafisz tego zrobić, mogą zbyć dane zdarzenie, jakby nigdy nie miało miejsca).
• Udają bezradność. Mówią, że nie wiedzą, jak coś zrobić, licząc, że po prostu zrobisz to za nich, zamiast poświęcać czas na tłumaczenie.

5. Umniejszanie twojej osoby

Umniejszanie twojej osoby przejawia się zwykle w następujący sposób.

• Podważanie, odrzucanie albo przekręcanie twojego postrzegania lub rzeczywistości.
• Nie akceptuje twoich uczuć, próbując decydować, co masz czuć.
• Wymaganie ciągłego tłumaczenia, co czujesz.
• Zarzucanie ci, że jesteś „zbyt wrażliwy”, „zbyt emocjonalny” albo „szalony”.
• Odmowa uznania lub przyjęcia twoich opinii czy myśli za słuszne.
• Zbywanie twoich próśb, pragnień i potrzeb jako śmiesznych albo bezpodstawnych.
• Sugerowanie, że twoje postrzeganie jest błędne albo że nie można ci ufać, na przykład słowami „przesadzasz”.
• Zarzucanie ci egoizmu, nadmiernej potrzebowości albo materializmu, gdy wyrażasz swoje pragnienia czy potrzeby (oczekuje się, że nie będziesz mieć żadnych pragnień ani potrzeb).

6. Wywoływanie chaosu

Osoby stosujące przemoc emocjonalną mają też skłonność do wywoływania chaosu.

Oto przykłady.

• Wszczynanie kłótni.
• Wygłaszanie mylących i sprzecznych wypowiedzi, tak zwane „doprowadzanie do szaleństwa”.
• Gwałtowne zmiany nastrojów lub nagłe wybuchy emocji.
• Czepianie się ubrań, włosów, pracy i innych rzeczy.
• Zachowanie tak nieobliczalne i nieprzewidywalne, że masz poczucie, że ciągle musisz „chodzić na palcach”.

7. Zachowuje się z wyższością

Osoby stosujące przemoc emocjonalną często zachowują się z wyższością, jakby wszystko im się należało. Zastanawiając się, czy ktoś w twoim życiu wykazuje te oznaki przemocy emocjonalnej, zwróć uwagę na następujące rzeczy.

• Traktuje cię jak kogoś gorszego.
• Obwinia cię za własne błędy i niedociągnięcia.
• Podważa wszystko, co mówisz, i próbuje udowodnić, że się mylisz.
• Żarty twoim kosztem.
• Mówi, że twoje poglądy, pomysły, wartości i myśli są głupie, nielogiczne albo „nie mają sensu”.
• Mówi lekceważąco albo zachowuje się protekcjonalnie.
• Posługiwanie się sarkazmem w komunikacji.
• Zachowywanie się tak, jakby zawsze mieli rację, wiedzieli najlepiej i byli mądrzejsi od ciebie.

8. Stosuje szantaż emocjonalny

Jeśli ktoś próbuje wykorzystać twoje emocje przeciwko tobie, to oznaka przemocy psychicznej. Oto przykłady szantażu emocjonalnego.

• Manipuluje tobą i kontroluje cię, wzbudzając poczucie winy; wpędza cię w poczucie winy.
• Upokarzanie publicznie i prywatnie.
• Wykorzystywanie twoich lęków, wartości, współczucia lub innych czułych punktów do kontrolowania ciebie albo sytuacji.
• Wyolbrzymianie twoich wad albo wytykanie ich po to, by odwrócić uwagę lub uniknąć odpowiedzialności za własne złe decyzje i błędy.
• Zaprzeczanie, że zdarzenie miało miejsce, albo kłamanie na jego temat.
• Karanie cię odmawianiem czułości albo milczeniem.

9. Nieprzewidywalne zachowanie

Zobacz, po czym poznać nieprzewidywalne zachowanie.

• Częste wybuchy złości. Kazali ci odwołać wyjazd z przyjaciółką albo wstawić samochód do garażu, ale tego nie zrobiłeś. Wtedy wpadają w furię i ze złością krzyczą, że jesteś bezmyślny i nie chcesz współpracować.
• Nieprzewidywalność. Bez wyraźnego powodu wybuchają, a potem nagle zasypują cię miłością. Albo ich nastrój bez ostrzeżenia zmienia się z pogodnego na ponury i rozdrażniony, więc nigdy nie wiesz, czego się spodziewać.
• Wychodzenie. Partner albo rodzic może nagle wyjść z imprezy towarzyskiej, przez co nie masz jak wrócić do domu. Przełożony może wyjść w trakcie omawiania twojego zadania, przez co twoje pytania pozostają bez odpowiedzi.

10. Tworzenie hierarchii

Osoby stosujące przemoc często tworzą hierarchię, w której one są na szczycie, a ty na samym dole.

• Zazdrość. Oskarżają cię o flirtowanie albo zdradę lub twierdzą, że spędzałbyś z nimi cały czas, gdybyś naprawdę ich kochał.
• Wzbudzanie poczucia winy. Mogą próbować nakłonić cię do zrobienia czegoś, mówiąc na przykład: „Jesteś mi to winien. Zobacz, ile dla ciebie zrobiłem”, żeby dopiąć swego.
• Prowokowanie i obwinianie. Osoby manipulujące i stosujące przemoc zwykle dokładnie wiedzą, jak wyprowadzić cię z równowagi. Gdy jednak się zdenerwujesz, zrzucają winę z powrotem na ciebie: przecież to twoja wina, że jesteś taki wrażliwy i nieporadny.
• Zaprzeczanie przemocy. Gdy wyrazisz zaniepokojenie ich zachowaniem, mogą temu zaprzeczyć, sprawiając wrażenie zdezorientowanych samą tą myślą. Mogą nawet sugerować, że to ty masz problem z gniewem i kontrolą, albo mówić, że złoszczą się tylko dlatego, że jesteś tak wymagającą osobą.
• Bagatelizowanie. Gdy wyjaśnisz im, jak bardzo zdenerwowało cię i zraniło coś, co powiedzieli lub zrobili, zarzucą ci, że przesadzasz albo źle odczytujesz sytuację.
• Obwiniają cię za swoje problemy. Gdy coś im nie wyjdzie, zawsze zrzucą to na ciebie. Mogą twierdzić, że gdybyś tylko był bardziej kochającym dzieckiem, wspierającym partnerem albo lepszym rodzicem, ich życie byłoby fantastyczne.
• Niszczenie i zaprzeczanie. Mogą zrzucić ci telefon, żeby go rozbić, „zgubić” kluczyki do samochodu albo zniszczyć inną ważną rzecz, a potem temu zaprzeczają lub twierdzą, że to był przypadek.

Gaslighting, gdy zaczynasz wątpić we własną pamięć

Gaslighting to forma przemocy psychicznej, w której druga osoba uparcie twierdzi, że wszystko wydarzyło się inaczej, niż pamiętasz, albo że w ogóle się nie wydarzyło. Stopniowo zaczynasz wątpić we własną pamięć i osąd i coraz bardziej polegasz na jej wersji wydarzeń.

Socjolożka Paige L. Sweet, wówczas z Uniwersytetu Harvarda, opisała w 2019 roku na łamach czasopisma American Sociological Review gaslighting jako rodzaj przemocy psychicznej, której celem jest sprawienie, by ofiara wyglądała lub czuła się jak ktoś niepoczytalny.

Na przykładzie przemocy domowej pokazała, że sprawcy wykorzystują w tym celu uprzedzenia i nierówności społeczne, na przykład kojarzenie kobiecości z irracjonalnością.

• „Nigdy tego nie powiedziałem, znowu coś zmyślasz.”
• „Zupełnie źle to pamiętasz.”
• „Jesteś przewrażliwiony, normalny człowiek by się tym nie denerwował.”
• „Wszyscy uważają, że coś jest z tobą nie tak.”

W walce z gaslightingiem pomaga zapisywanie zdarzeń z datą, zachowywanie wiadomości i e-maili oraz konfrontowanie swoich odczuć z osobami, którym ufasz. Notatki mogą się też przydać jako materiał, jeśli zdecydujesz się zgłosić przemoc na policję albo zwrócić się do poradni.

Skutki przemocy psychicznej u kobiet i mężczyzn

Badania pokazują, że skutki przemocy psychicznej wobec kobiet i mężczyzn mogą być równie poważne jak skutki przemocy fizycznej. Z tą różnicą, że zamiast śladów na ciele i siniaków rany są niewidoczne dla innych, ukryte w zwątpieniu w siebie, poczuciu bezwartościowości i nienawiści do siebie, którą możesz odczuwać.

Duńscy psycholodzy z Narodowego Centrum Psychotraumatologii w Odense (Dokkedahl i współpracownicy) podsumowali w 2022 roku na łamach czasopisma Systematic Reviews 194 badania. Przemoc psychiczna w związku była w nich silnie powiązana z zespołem stresu pourazowego, depresją i lękiem, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Autorzy zaznaczają jednocześnie, że pewność dowodów jest niska, a temat wymaga dalszych badań.

We wcześniejszym badaniu tego samego zespołu, obejmującym 147 kobiet z duńskich schronisk dla ofiar przemocy, przemoc psychiczna była najsilniejszym czynnikiem ryzyka zespołu stresu pourazowego i jego złożonych postaci. Gdy autorzy uwzględnili przemoc psychiczną, ani przemoc fizyczna, ani seksualna nie wiązała się już u tych kobiet z dolegliwościami. Jak objawia się i jak leczy się zespół stresu pourazowego, opisujemy w artykule zespół stresu pourazowego.

Jeśli przemoc emocjonalna jest poważna i trwa, możesz stracić dużą część pewności siebie. Obwinianie, obelgi, wyzwiska, krytyka i „gaslighting” z czasem tak bardzo podkopują poczucie własnej wartości, że nie potrafisz już widzieć siebie realnie.

W efekcie możesz zacząć przyznawać rację sprawcy i krytykować się w duchu. Gdy do tego dojdzie, znajdziesz się w pułapce przemocowego związku i możesz uwierzyć, że dla nikogo innego nie będziesz wystarczająco wartościową osobą. W końcu możesz wycofać się z przyjaźni i izolować się w przekonaniu, że nikt cię nie lubi.

Przemoc emocjonalna może wpływać na przyjaźnie, ponieważ osoby jej doświadczające często martwią się, jak postrzegają je inni i czy naprawdę je lubią. 

Co więcej, przemoc emocjonalna może wywołać wiele problemów zdrowotnych. Do psychicznych skutków przemocy należą depresja, lęk, a czasem także rozwój zaburzeń odżywiania. Długotrwały stres może objawiać się również fizycznie, na przykład kołataniem serca, bezsennością lub problemami z trawieniem.

Czym jest przemoc emocjonalna i psychiczna wobec dzieci?

Przemoc emocjonalną i psychiczną wobec dzieci definiuje się jako zachowania, wypowiedzi i działania rodziców, wychowawców lub innych ważnych osób w życiu dziecka, które mają na dziecko negatywny wpływ psychiczny.

Oto przykłady przemocy psychicznej wobec dzieci.

• Wyzwiska.
• Obelgi.
• Grożenie przemocą (nawet bez spełnienia gróźb).
• Pozwalanie, by dzieci były świadkami przemocy fizycznej lub emocjonalnej wobec innej osoby.
• Odmawianie miłości, wsparcia lub wskazówek.

Bardzo trudno ustalić, jak często występuje przemoc psychiczna wobec dzieci. Za przemoc można uznać szeroki zakres zachowań i przyjmuje się, że wszystkie jej formy są zgłaszane zbyt rzadko.

Objawy przemocy psychicznej wobec dziecka mogą być następujące.

• Lęk przed rodzicem.
• Dziecko mówi, że nienawidzi rodziców.
• Negatywne wypowiedzi o sobie (np. mówi: „Jestem głupi”).
• Wydaje się emocjonalnie niedojrzałe w porównaniu z rówieśnikami.
• Nagłe zmiany w mowie (np. jąkanie).
• Nagła zmiana zachowania (słabe wyniki w szkole).

U rodziców lub opiekunów, którzy krzywdzą dziecko, możesz zauważyć następujące oznaki.

• Okazywanie dziecku niewielkiego zainteresowania lub jego brak.
• Negatywne wypowiadanie się o dziecku.
• Rodzic go nie dotyka ani czule nie przytula.
• Niedbanie o potrzeby zdrowotne.

Przemoc psychiczna ze strony rodziców

Żaden z wymienionych objawów u dziecka sam w sobie nie dowodzi przemocy, zmiany zachowania mają też inne przyczyny. Jeśli jednak objawy się powtarzają i uzupełniają, nie lekceważ ich. Znęcanie się nad dzieckiem jest poważnym przestępstwem; w Czechach odpowiada za nie przepis o znęcaniu się nad osobą powierzoną opiece (§ 198 czeskiego kodeksu karnego, trestní zákoník), za które grozi tam kara od roku do pięciu lat. O sytuację w Polsce zapytaj policję lub prawnika.

Dziecko lub nastolatek może zadzwonić na Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111 (w Czechach: Linka bezpečí 116 111), a dorośli, którzy wiedzą o krzywdzonym dziecku, na Niebieską Linię 800 120 002 (w Czechach: Linka důvěry Dětského krizového centra 241 484 149) lub do lokalnych służb ochrony dzieci (w Czechach: oddělení sociálně-právní ochrany dětí). W razie bezpośredniego zagrożenia zadzwoń pod numer 112 (w Czechach: policja 158).

Gdy w dorosłości stosuje wobec ciebie przemoc psychiczną rodzic

Kontrola, poniżanie i szantaż emocjonalny ze strony matki lub ojca mogą trwać także w dorosłości. Jeśli mieszkacie razem, w Czechach może chodzić o znęcanie się nad osobą wspólnie zamieszkującą (§ 199 czeskiego kodeksu karnego). W Polsce zapytaj o swoją sytuację na policji lub u prawnika.

Jeśli nie mieszkacie razem, ten czeski przepis zwykle nie ma zastosowania. W Czechach groźby zabicia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu mogą stanowić niebezpieczne groźby (§ 353 czeskiego kodeksu karnego), a długotrwałe śledzenie lub uporczywe kontaktowanie się, które może wzbudzić uzasadnioną obawę o życie lub zdrowie, niebezpieczne nękanie (§ 354). Groźby i nękanie zgłoś policji lub skonsultuj z prawnikiem.

W codziennych sytuacjach pomaga wyznaczenie granic, ograniczenie kontaktu i omówienie relacji z terapeutą. Jeśli przemocy ze strony swoich dzieci doświadcza senior, może zadzwonić na Niebieską Linię 800 120 002 lub poszukać telefonu wsparcia dla seniorów (w Czechach: Linka seniorů 800 200 007).

Jak bronić się przed manipulacją ze strony matki, opisujemy w artykule manipulująca matka, a jak doświadczenia z dzieciństwa przekładają się na związki, w artykule traumy z dzieciństwa w związkach w dorosłym życiu.

Jak udowodnić przemoc psychiczną?

Jeśli podejrzewasz, że doświadczasz przemocy psychicznej, zaufaj swojej intuicji. Udowodnienie przemocy psychicznej nie jest proste, ale pamiętaj, że przemoc nigdy nie jest twoją winą i nie musisz z nią żyć.

W przypadku przemocy psychicznej trzeba przede wszystkim wykazać, że poniżanie, kontrola lub groźby powtarzają się przez dłuższy czas. Im więcej masz konkretnych zapisów i świadków, tym łatwiej udokumentujesz sytuację przed policją, poradnią lub sądem.

Co może posłużyć jako dowód

Przemoc psychiczna nie zostawia siniaków, dlatego liczy się to, co uda się utrwalić. Czeska organizacja Bílý kruh bezpečí zwraca uwagę, że przy znęcaniu się nad osobą wspólnie zamieszkującą, ze względu na ukryty przebieg, konieczna jest ścisła współpraca ofiary z policją przy zbieraniu dowodów, przede wszystkim przy szukaniu świadków.

• Wiadomości, e-maile i posty. Zapisuj zrzuty ekranu z datą i nadawcą, najlepiej także poza wspólnym telefonem lub komputerem.
• Dziennik. Zapisuj, co się stało, kiedy, gdzie i kto był przy tym obecny. Regularne zapiski pokazują powtarzalność, która przy znęcaniu się ma znaczenie.
• Dokumentacja lekarska i psychologiczna. Powiedz lekarzowi rodzinnemu, psychologowi lub psychiatrze, skąd biorą się dolegliwości takie jak bezsenność czy lęk, żeby znalazło się to w dokumentacji.
• Świadkowie. Przyjaciele, sąsiedzi, współpracownicy lub krewni, którzy widzieli awantury, poniżanie lub zmiany w twoim zachowaniu.
• Dowody kontroli. Wyciągi z konta, zabrane dokumenty lub zdjęcia zniszczonych rzeczy.

Jak bezpiecznie przechowywać dowody, żeby druga osoba ich nie znalazła, i które z nich przydadzą się policji, omówisz w ośrodku pomocy dla osób doświadczających przemocy (w Czechach: intervenční centrum) lub na Niebieskiej Linii 800 120 002 (w Czechach: 116 006). O kwestie prawne możesz zapytać także w bezpłatnej poradni prawnej.

Gdzie dzwonić w kryzysie

Jeśli obawiasz się natychmiastowej przemocy fizycznej, w miarę możliwości przejdź w bezpieczne miejsce. Zadzwoń na policję pod numer 158 lub na jednolity numer alarmowy 112, a w razie obrażeń po pogotowie ratunkowe pod numer 155.

Jeśli nie grozi ci bezpośrednie niebezpieczeństwo, a potrzebujesz porozmawiać lub znaleźć miejsce, do którego możesz pójść, zadzwoń na Niebieską Linię 800 120 002 (w Czechach: Bílý kruh bezpečí 116 006, linia dla ofiar przestępstw i przemocy domowej). Według Bílý kruh bezpečí na czeskiej linii nie musisz przedstawiać się konsultantowi, a on nie widzi numeru, z którego dzwonisz.

Kobiety doświadczające przemocy domowej mogą zwrócić się na Niebieską Linię 800 120 002 (w Czechach: ROSA 116 016). Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111 (w Czechach: Linka bezpečí 116 111) jest przeznaczony dla dzieci i młodzieży.

W tabeli znajdziesz telefoniczne linie kryzysowe.

Linia	Dla kogo	Numer
Niebieska Linia (w Czechach: Linka pomoci obětem)	Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie (w Czechach: Bílý kruh bezpečí, dla ofiar przestępstw i przemocy domowej, bezpłatna, całodobowa).	800 120 002 (w Czechach: 116 006)
Linia dla kobiet	Niebieska Linia, pomoc dla osób doświadczających przemocy domowej (w Czechach: ROSA, pomoc kryzysowa dla kobiet, bezpłatna, całodobowa, oraz linia ROSALIN).	800 120 002 (w Czechach: 116 016, 800 60 50 80)
Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży (w Czechach: Linka bezpečí)	Ogólnokrajowa linia dla dzieci i studentów do 26 lat w kryzysowych sytuacjach życiowych, bezpłatna, całodobowa.	116 111
Kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych (w Czechach: Linka první psychické pomoci)	Dla dorosłych w kryzysie psychicznym i ich bliskich, bezpłatna, całodobowa. Centrum Interwencji Kryzysowej w Bohnicach nie udziela pomocy kryzysowej przez telefon, tylko podczas osobistej wizyty.	116 123
Praski telefon zaufania (Pražská linka důvěry)	Centrum Usług Socjalnych w Pradze (Centrum sociálních služeb Praha), dla wszystkich grup wiekowych, całodobowo.	222 580 697
Służba kryzysowa Fokus Praha (Krizová služba Fokus Praha)	Terenowa, telefoniczna i czatowa pomoc kryzysowa dla osób w Pradze z doświadczeniem choroby psychicznej i ich bliskich, telefon kryzysowy od 8 do 18, bezpłatny.	777 800 983
SOS centrum Diakonie ČCE	Interwencja kryzysowa, krótkoterminowa terapia i poradnictwo socjalne w Pradze, od poniedziałku do czwartku od 9 do 20, w piątek od 9 do 17.	222 514 040, 777 734 173
Telefon zaufania dla dorosłych zaniepokojonych krzywdzeniem dziecka (w Czechach: Linka důvěry Dětského krizového centra)	Dla dzieci i rodziców, krewnych oraz współpracujących specjalistów, którzy zetknęli się z syndromem dziecka krzywdzonego, wykorzystywanego i zaniedbywanego, ogólnie jednak dla wszystkich, którzy znaleźli się w sytuacji kryzysowej i potrzebują szybkiej i dostępnej pomocy. Całodobowo.	241 484 149
Telefon wsparcia dla seniorów (w Czechach: Linka seniorů, Elpida)	Dla seniorów, osób opiekujących się seniorami i osób w kryzysie. Codziennie od 8 do 20, anonimowa, bezpłatna.	800 200 007

Jeśli partner, przyjaciel lub członek rodziny nie zamierza zmienić swoich złych decyzji ani nad nimi pracować, przemoc zwykle sama się nie skończy. Na dłuższą metę może to odbić się zarówno na twoim zdrowiu psychicznym, jak i fizycznym.

Według Campbell i współpracowników rozstanie z kontrolującym partnerem należy do czynników ryzyka zabójstwa partnerki, dlatego zaplanuj odejście z wyprzedzeniem i przygotuj plan bezpieczeństwa.

Jak bezpiecznie odejść od sprawcy przemocy

Amerykańskie badanie Jacquelyn Campbell z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa i współpracowników (American Journal of Public Health, 2003) porównało 220 kobiet zabitych przez partnera z 343 maltretowanymi kobietami, które przeżyły.

Wśród czynników ryzyka badanie wskazało rozstanie z partnerem, zwłaszcza z partnerem, który kontrolował kobietę. Kolejnymi były dostęp do broni i wcześniejsze groźby z użyciem broni. Dlatego zaplanuj odejście z wyprzedzeniem, najlepiej ze specjalistami.

Ośrodek pomocy dla osób doświadczających przemocy lub Niebieska Linia 800 120 002 (w Czechach: intervenční centrum lub linia 116 006) pomogą ci przygotować plan bezpieczeństwa. Spośród zaleceń czeskiej organizacji Bílý kruh bezpečí wybraliśmy następujące kroki.

• Przechowuj u zaufanej osoby zapasowe klucze, ubrania, dokumenty, recepty i pieniądze.
• Zapamiętaj numery przyjaciół, krewnych i schronisk, a z kimś, komu ufasz, ustal, co ma zrobić, jeśli się nie odezwiesz.
• Umów się z sąsiadami na sygnał, po którym wezwą policję, na przykład zapalone światło.
• Zaplanuj najbezpieczniejszy moment na odejście, a dzieciom wyjaśnij, gdzie w mieszkaniu mają się schować.
• Na linie pomocowe dzwoń z telefonu, do którego druga osoba nie ma dostępu.

Po twoim odejściu sprawca przemocy może dalej cię śledzić, wysyłać wiadomości lub grozić ci przez internet. Jeśli długotrwale cię śledzi, szuka twojego towarzystwa lub uporczywie się z tobą kontaktuje i może to wzbudzić w tobie uzasadnioną obawę o życie lub zdrowie, w Czechach może chodzić o uporczywe nękanie (nebezpečné pronásledování, § 354 czeskiego kodeksu karnego, trestní zákoník). Takie zachowanie zgłoś policji lub skonsultuj z prawnikiem.

Na co uważać, podsumowujemy w artykule cyberstalking. Jeśli odchodzisz z małżeństwa, praktyczne kroki znajdziesz w artykule o rozwodzie i podziale majątku.

Kiedy przemoc psychiczna jest przestępstwem

Czeski kodeks karny (trestní zákoník) w § 199 stanowi: „Kto znęca się nad osobą bliską lub inną osobą mieszkającą z nim we wspólnym lokalu, podlega karze pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do czterech lat”. Jeśli czyn zostanie popełniony na przykład ze szczególnym okrucieństwem, przez dłuższy czas albo spowoduje ciężki uszczerbek na zdrowiu, grozi tam kara od dwóch do ośmiu lat. O przepisy w Polsce zapytaj prawnika.

Według czeskiej organizacji Bílý kruh bezpečí znęcanie się może mieć charakter fizyczny, psychiczny lub seksualny. Poszczególne ataki nie muszą same w sobie być przestępstwem, wystarczy, że się powtarzają i cechuje je wyższy stopień brutalności i bezduszności, który ofiara słusznie odczuwa jako poważną krzywdę. Szczególną cechą jest wspólne mieszkanie, które uzależnia ofiarę od sprawcy i utrudnia jej odejście.

Zawiadomienie o przestępstwie przemocy psychicznej

W Czechach zawiadomienie o przestępstwie składa się na policji lub w prokuraturze, a obie instytucje muszą je przyjąć (§ 158 ust. 2 czeskiego kodeksu postępowania karnego, trestní řád). Bílý kruh bezpečí zaleca tam zwrócić się bezpośrednio do policji kryminalnej (služba kriminální policie a vyšetřování). W Polsce zapytaj o procedurę na policji lub u prawnika.

Jeśli o to poprosisz, w ciągu jednego miesiąca muszą cię poinformować, co zrobiono w sprawie. W przypadku tego przestępstwa ustawa nie wymaga zgody ofiary na ściganie karne.

Jeśli grozi ci atak ze strony osoby, z którą mieszkasz, policja i sądy mogą zastosować środki ochrony, np. nakaz opuszczenia mieszkania; zapytaj o nie lokalną policję lub prawnika. W Czechach taki nakaz obowiązuje 14 dni i nie można go skrócić nawet za zgodą osoby zagrożonej, a po złożeniu wniosku o zabezpieczenie przedłuża się do decyzji sądu (§ 44 ustawy nr 273/2008 Sb., zákon o Policii České republiky; předběžné opatření).

Gdzie szukać pomocy, gdy doświadczasz przemocy psychicznej

Nie musisz czekać, aż sytuacja przerodzi się w przemoc fizyczną. Istnieją ośrodki pomagające osobom zagrożonym przemocą ze strony kogoś, z kim mieszkają. W Czechach są to ośrodki interwencyjne, których usługi są bezpłatne (§ 72 lit. m) ustawy nr 108/2006 Sb., zákon o sociálních službách; adresy na domacinasili.cz). O pomoc w Polsce zapytaj na Niebieskiej Linii 800 120 002 (w Czechach: 116 006).

W Czechach bezpłatne są również poradnie dla ofiar przestępstw i przemocy domowej (§ 37 ust. 3 i § 72 lit. a) tej samej czeskiej ustawy). Telefonicznie pomogą następujące linie.

• 800 120 002, Niebieska Linia, Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie (w Czechach: Bílý kruh bezpečí 116 006).
• 800 120 002, Niebieska Linia, także dla kobiet doświadczających przemocy domowej (w Czechach: ROSA 116 016).
• 116 123, Kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych, dla osób w kryzysie psychicznym (w Czechach: Linka první psychické pomoci 116 123).
• 116 111, Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży (w Czechach: Linka bezpečí 116 111).
• 158 policja, 155 pogotowie ratunkowe, 112 jednolity numer alarmowy.

Przemoc psychiczna nie dotyczy tylko kobiet, Niebieska Linia 800 120 002 i Kryzysowy telefon zaufania 116 123 (w Czechach: 116 006 i 116 123) są przeznaczone zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn. Jeśli doświadczasz znęcania się w pracy, ze strony szefa lub współpracowników, pomogą ci także w bezpłatnej poradni prawnej.

W przypadku mobbingu w pracy możesz złożyć wniosek o kontrolę do okręgowego inspektoratu pracy (oblastní inspektorát práce), również elektronicznie przez stronę Państwowego Urzędu Inspekcji Pracy (Státní úřad inspekce práce). Opisz, kto cię nęka i w jaki sposób, dołącz dowody i podaj świadków. Inspekcja pracy musi zachować w tajemnicy, kto złożył wniosek.

Przyznaj przed sobą, że doświadczasz przemocy psychicznej

W zależności od sytuacji być może będziesz musieć podjąć kroki w celu zakończenia związku. Każda sytuacja jest inna. Dlatego omów swoje myśli i pomysły z zaufanym przyjacielem, członkiem rodziny lub doradcą. Przemoc psychiczna może mieć poważne długotrwałe skutki u kobiet/mężczyzn, ale może być też wstępem do przemocy fizycznej.

Pierwszym krokiem w radzeniu sobie ze związkiem, w którym dochodzi do przemocy emocjonalnej, jest rozpoznanie przemocy. Jeśli potrafisz dostrzec w swoim związku jakikolwiek przejaw przemocy emocjonalnej, przede wszystkim ważne jest, by przyznać to przed sobą.

Gdy będziesz szczerze patrzeć na to, co przeżywasz, możesz zacząć na nowo przejmować kontrolę nad swoim życiem. Czasem próby rozwiązania lub złagodzenia przemocy emocjonalnej mogą obrócić się przeciwko tobie i pogorszyć sytuację. Do taktyk, które nie są skutecznym sposobem radzenia sobie z przemocą, należą następujące.

• Kłócenie się ze sprawcą.
• Próby zrozumienia sprawcy lub usprawiedliwiania go.
• Próby uspokojenia sprawcy.

Wychodzenie z przemocy emocjonalnej

Jeśli doświadczasz lub doświadczyłaś (doświadczyłeś) przemocy emocjonalnej, możesz zrobić kilka rzeczy, które pomogą w procesie zdrowienia.

• Przyznaj przed sobą, że doszło do przemocy. Umniejszanie tego, co się stało, to naturalny mechanizm obronny. Gdy przyznasz przed sobą, że doszło do przemocy, otworzysz sobie drogę do zdrowienia.
• Daj sobie czas na zdrowienie. Zdrowienie nie ma ustalonego terminu i może trwać dłużej, niż byś chciał(a). Okazuj sobie cierpliwość, jesteś tego warta (wart) i zasługujesz na szczęśliwe życie.
• Ćwicz współczucie wobec samej (samego) siebie. Okaż sobie tyle samo współczucia, życzliwości i wyrozumiałości, by móc się rozwijać, ile okazałabyś (okazałbyś) przyjacielowi, który doświadczył przemocy emocjonalnej.
• Zwróć się do bliskich.
• Poszukaj profesjonalnego wsparcia. Czego spodziewać się u psychologa i kiedy go odwiedzić, opisujemy w artykule kiedy iść do psychologa.
• Porozmawiaj z innymi osobami, które doświadczyły przemocy emocjonalnej. Dzielenie się doświadczeniami z osobami, które przeszły to samo, pomoże ci zrozumieć, że nie jesteś sama (sam), a także da ci dostęp do strategii, których użyły i które pomogły im wyzdrowieć.

Wpłyń na swoją reakcję na przemoc psychiczną

Wyjście z przemocy emocjonalnej wymaga czasu. Pomoże ci dbanie o siebie, kontakt z bliskimi, którzy cię wspierają, i rozmowa z terapeutą. Zadbaj też o odpowiedni odpoczynek i zdrową dietę. Te proste kroki mogą w dużym stopniu pomóc radzić sobie z codziennym stresem wynikającym z przemocy psychicznej.

Jeśli od dłuższego czasu jesteś w związku, w którym dochodzi do przemocy emocjonalnej, możesz mieć wrażenie, że coś jest z tobą nie tak. Problemem jednak nie jesteś ty! Przemoc to wybór. Przestań obwiniać się o coś, na co nie masz wpływu.

Mimo wszelkich starań zwykle nie zmienisz osoby stosującej przemoc emocjonalną tym, że zaczniesz robić coś inaczej albo staniesz się kimś innym. Osoba stosująca przemoc sama zdecydowała się tak postępować.

Przypominaj sobie, że nie masz wpływu na jej zachowanie i nie ponosisz winy za jej decyzje. Jedyne, na co masz wpływ, to twoja reakcja na przemoc emocjonalną. Życzymy ci, abyś odnalazła (odnalazł) wewnętrzną siłę i była (był) w życiu tak szczęśliwa (szczęśliwy), jak na to zasługujesz.