8 trików komunikacyjnych manipulatora i jak na nie odpowiadać

4,5K

Manipulacja, choć może się to wydawać dziwne, bywa też podejmowana w dobrej wierze. Jednak nawet gdy staramy się na kogoś wpływać w dobrym celu, nie jest to w porządku. Każdy człowiek ma prawo do własnych decyzji i działań. Wpływanie na kogokolwiek oznacza ingerencję w jego prawa. Niestety wokół nas jest pełno manipulatorów, którzy po mistrzowsku opanowali różne triki komunikacyjne. Jak ich rozpoznać, przeczytasz w dzisiejszym artykule.

Krótka odpowiedź. Manipulatora rozpoznasz po tym, że jego słowa popychają cię do decyzji, której bez nacisku byś nie podjął, a przy tym nie zostawiają ci miejsca na własne przemyślenia. Do najczęstszych sygnałów należą poczucie długu, szantaż emocjonalny, uogólnianie, presja czasu i tak zwany gaslighting, gdy ktoś wielokrotnie zaprzecza twojej wersji wydarzeń. W dalszej części artykułu dowiesz się, jak wyglądają takie zdania, co robić, gdy jako kara pojawiają się ciche dni, jak asertywnie odmówić manipulacji i gdzie szukać pomocy, jeśli manipulacja przeradza się w przemoc domową.

Manipulacja

Manipulacja to takie zachowanie, które prowadzi do wpływania na myślenie i działanie kogoś innego, zwykle na korzyść manipulatora. Nie jest to nic nowego, manipulacja towarzyszy nam od zawsze. Dawniej była zupełnie powszechną praktyką, np. na dworze królewskim, ale spróbuj też przypomnieć sobie z dużo bliższej i lepiej znanej przeszłości niektóre bardzo sprytne matki czy ojców. Ich zręczny język potrafił skłonić dzieci do wielu decyzji.

Taka manipulacja za pomocą dobrze dobranych słów, która wkłada myśli do głowy osoby manipulowanej, nie jest obca także dzisiejszym rodzicom. Często zdarza się, że rodzice wpływają na swoje małe dzieci w ich własnym interesie, nawet o tym nie wiedząc. Dlatego warto zaznaczyć, że manipulacja może być świadoma lub nieświadoma. Możemy manipulować, nie zdając sobie z tego sprawy, traktujemy to jedynie jako „kierowanie kogoś we właściwą stronę”, ale czy mamy prawo decydować, która strona jest właściwa?

Niemniej dla nas ważne jest rozpoznanie szkodliwej manipulacji i trików komunikacyjnych, których ktoś może próbować wobec nas użyć. Nie jest to nic wyjątkowego, wpływanie na innych dzieje się na co dzień. Silna osoba, która ma jasność w swoich sprawach, zwykle łatwo rozpozna takie zachowanie, ale słabsi ludzie, z mniejszą pewnością siebie, niestety często stają się celem „manipulujących drapieżników”, którzy potrafią zmienić myślenie innych, aby osiągnąć własne cele.

Manipulator

Manipulator to ktoś, kto manipuluje. Czyli ktoś, kto próbuje wpłynąć na nasze myślenie, działania i poglądy, które nie są nasze, aby osiągnąć własne cele. Zwykle posługuje się przy tym pochlebstwami, ogólnikami, pytaniami zamkniętymi, poleceniami itp. Manipulator kieruje rozmowę tam, gdzie potrzebuje. Nie zostawia miejsca na porozumienie. Manipulatorem może być każdy, najczęściej spotykamy ich w roli rodziców, nauczycieli, wychowawców, przełożonych itp.

Są różne typy manipulatorów, np.:

• Taki, który działa po dyktatorsku
• Taki, który robi z siebie ofiarę
• Taki, który sprawia wrażenie aktywnego, ale zasłania się wymówkami
• Taki, który udaje najlepszego przyjaciela
• Taki, który jest emocjonalnym szantażystą

Jak rozpoznać manipulatora po sposobie mówienia

Manipulatora często szybciej zdradza sposób mówienia niż treść tego, co mówi. Zamiast argumentów słyszysz głównie stwierdzenia absolutne i uogólnienia, typowo zdania w rodzaju „przecież wiesz”, „każdy tak robi” albo „zawsze tak było”, które mają brzmieć jak fakt, choć faktem nie są.

Kolejnym sygnałem jest to, że rozmowa omija konkrety. Manipulator mówi ogólnikami, szybko przeskakuje z tematu na temat, a na bezpośrednie pytanie odpowiada pytaniem albo wyrzutem. Jeśli logika wypowiedzi się nie zgadza, a mimo to zostaje w tobie poczucie winy lub niepewności, masz do czynienia z manipulacyjną argumentacją, którą opisują też nieuczciwe chwyty erystyczne.

Pomaga zapisywanie zdań manipulatora albo powtarzanie ich w myślach dokładnie tak, jak padły, zamiast od razu interpretować je w trakcie rozmowy. Konkretną listę zdań i taktyk, których manipulatorzy używają najczęściej, znajdziesz w artykule zdania i taktyki manipulatora. Jak rozpoznawać manipulatorów także po innych sygnałach niż sposób mówienia, pokazuje zestawienie 7 wskazówek, jak lepiej czytać ludzi.

Triki komunikacyjne

Mówiąc o manipulacji, mówimy o umiejętnościach komunikacyjnych, a dokładniej o trikach, za pomocą których manipulator wpływa na myślenie innych i próbuje podsunąć im określony sposób myślenia. Istnieje cała gama trików komunikacyjnych, które da się rozpoznać, ponieważ opierają się na kilku zasadach. Przyjrzyjmy się kilku trikom komunikacyjnym, których używają manipulatorzy:

Wzbudzanie poczucia, że jesteśmy im coś winni

Zdania, które mają wywołać w nas poczucie, że jesteśmy manipulatorowi coś winni, łatwo rozpoznasz. Na przykład: „Wiesz, że zawsze byłem przy tobie” albo „Ile ja już dla ciebie zrobiłam!”. Ten, kto chce na nas wpłynąć, podkreśla, że jesteśmy mu coś winni i że teraz „nasza kolej”. Taka komunikacja często graniczy z szantażem emocjonalnym. Wystarczy odpowiedzieć rzeczowo, na przykład: „doceniam, co dla mnie robisz, ale ta decyzja należy do mnie”.

Podkreślanie, że „nie ma innego wyjścia”

W takim przypadku usłyszysz coś w rodzaju: „zrób to po swojemu, ale prędzej czy później, raczej prędzej, przekonasz się, że inaczej się nie da i że miałem rację”. Tę formę nacisku często stosują sprzedawcy, np.: „Oczywiście nie musi pan tego kupować, ale w przyszłym sezonie nie będzie na rynku innej alternatywy, produkt i tak trzeba będzie kupić, a wtedy na pewno będzie droższy”. Na taki nacisk działa jasne zdanie, na przykład: „zdecyduję, kiedy będę mieć wszystkie informacje, a nie w terminie, który ty wyznaczasz”.

Obiecują nagrodę

Czyli obietnice albo groźby. Manipulator będzie ci obiecywał, że jeśli ty zrobisz to, on kiedy indziej zrobi coś innego. Albo odwrotnie: jeśli nie postąpisz w ten sposób, stanie się coś strasznego itp. „Jeśli nie przestaniesz się tak zachowywać, dostanę przez ciebie zawału”. Większość trików komunikacyjnych manipulatorów graniczy z szantażem emocjonalnym i działa na emocje. Na obietnicę i na groźbę wystarczy odpowiedzieć tak samo: „moja decyzja nie zależy od tego, co mi obiecasz ani czym mi zagrozisz”.

Tworzą listy narastających konsekwencji

To doskonały przykład tego, jak psychika potrafi tworzyć „scenariusze”. „Jeśli pozwolimy im się bawić, zaraz będą chcieli też wychodzić na dwór, a gdy tylko zaczną wychodzić, będą tam robić bałagan, a jak wszędzie będzie bałagan, ktoś się poślizgnie i zrobi sobie krzywdę, a jak zrobi sobie krzywdę, pozwie nas do sądu, a jak nas pozwie…!” I katastrofa gotowa. Łańcuch katastroficznych scenariuszy wystarczy przerwać jednym zdaniem: „to tylko jedna z wielu możliwości, a nie pewność”.

Zbyt mocno uogólniają

To znane, klasyczne „wrzucanie do jednego worka”. Taką formę komunikacji rozpoznasz po zdaniach w rodzaju „Przecież wiesz, jakie są kobiety, ja bym tego nie robił”, „Dzisiejszą młodzież nic nie interesuje” czy „Starzy ludzie są zrzędliwi”. To przykłady typowej mowy manipulatora, a nie prawdziwe stwierdzenia, manipulator po prostu podsuwa nimi uogólnienie zamiast argumentu. Tworzenie uprzedzeń jest jedną z form wywierania wpływu. Na takie uogólnienie pomaga odpowiedź: „to twoja opinia o pewnej grupie ludzi, a rozmawiamy o mnie”.

Powołują się na nasze wcześniejsze wypowiedzi i zgodę

Gdy tylko usłyszysz coś w rodzaju: „Pamiętam, że ostatnio się z tym zgodziłeś” albo powoływanie się na wyniki badań i autorytety, lepiej miej się na baczności. Manipulatorzy używają też zwrotów typu: „wszyscy wiedzą, że…” albo „Przecież nawet małe dziecko wie, że…”. Jeśli ktoś chce cię przekonać, że jakaś opinia jest powszechna albo że kiedyś dawno już ją przyjąłeś, bądź czujny. Pomaga konkretna odpowiedź: „nie przypominam sobie tego stwierdzenia, pokaż mi, proszę, gdzie padło”.

Wywierają presję czasu

Najczęstszą formą nacisku jest wywołanie presji czasu. „Jeśli nie zdecydujesz się teraz, będzie za późno”. Presję czasu najczęściej stosują sprzedawcy w postaci rabatów ważnych do określonej daty: „Kup teraz za 30 %, jutro znów będzie 100 %”. Taki nacisk ma wywołać w nas poczucie, że jeśli nie zrobimy tego od razu, jutro stanie się coś strasznego. Na presję czasu wystarczy zareagować tak, że mimo protestów dasz sobie czas: „zdecyduję jutro, nawet jeśli oferta ma się skończyć”.

Zaczynają swój monolog od pytań

Manipulację często rozpoznasz także po tym, że ten, kto próbuje tobą manipulować, zaczyna rozmowę od pytań. Na przykład: „A pomyślałeś o swoich dzieciach, jak to na nie wpłynie?”, „Jak ty byś się czuł, gdyby…”. Celem takich pytań jest powstrzymanie nas przed samodzielnym, konstruktywnym myśleniem. Kierują nasze myśli tam, gdzie potrzebuje manipulator. Pomaga odbić pytanie: „co cię skłania do tego pytania?” i nie dać się wciągnąć w odpowiadanie na jego temat.

Szantaż emocjonalny i zdania, które go zdradzają

Szantaż emocjonalny to jedna z najczęstszych form manipulacji, ponieważ uderza bezpośrednio w relację i w obawę, że ją stracisz. Manipulator łączy w nim twoje zachowanie z własnymi uczuciami albo zdrowiem i daje ci do zrozumienia, że to ty odpowiadasz za jego stan.

Typowe zdania szantażu emocjonalnego wyglądają na przykład tak.

• „Jeśli mnie kochasz, zrobisz to.”
• „Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiłem, powinieneś mi się odwdzięczyć.”
• „Gdybyś mnie kochał, nie musiałbym cię o to prosić.”
• „Serce mnie boli, kiedy widzę, jak się zachowujesz.”

Różnica między zdrową prośbą a szantażem emocjonalnym polega na tym, że prośba zostawia drugiej stronie swobodę wyboru, a szantaż emocjonalny nie. Jeśli po odmowie pojawia się poczucie winy, wyrzuty albo aluzje do zdrowia czy związku, najprawdopodobniej chodzi o manipulację, a nie o zwykłą prośbę. Podobne schematy, tylko w ostrzejszej formie, opisuje też obrona przed mściwym zachowaniem partnera. Szerszy przegląd tego, jak manipulacja przejawia się w parze, znajdziesz w artykule o najczęstszych rodzajach manipulacji w związku.

Rodzaje manipulacji

Sposobów wpływania na innych jest wiele. Sklasyfikowanie takiego rodzaju komunikacji jest więc nieco skomplikowane. Przegląd rodzajów manipulacji przedstawia na przykład Jeroným Klimeš, czeski psycholog:

• Bezpośrednia: Osoba manipulowana zdaje sobie sprawę, że robi coś, czego nie chce (często w rodzinie, w szkole albo w sklepie, który ma monopol)
• Pośrednia: Osoba manipulowana nie zdaje sobie sprawy, że dzieje się coś, co nie jest dla niej dobre
• Altruistyczna: Typowy przykład wpływu rodzicielskiego, gdy próbujemy manipulować na korzyść osoby manipulowanej
• Egocentryczna: Manipulacja na korzyść manipulatora (w handlu albo w związku)
• Manipulacja inicjująca: Ten, kto manipuluje jako pierwszy
• Antymanipulacja obronna: Ten, kto broni się przed manipulacją również manipulacją

Inne rodzaje manipulacji często widać w marketingu (oczywiście dotyczą one także zwykłych sytuacji, nie tylko marketingu). Według Glorii Beck, niemieckiej pisarki, możemy rozpoznać na przykład takie techniki:

• Aktualizacja: Sprzedawca ciągle ci o sobie przypomina, trzyma się w twojej pamięci. Może się też zdarzać, że kogoś podejrzanie często spotykasz rzekomo przypadkiem.
• Autorytet: Manipulator w gruncie rzeczy wydaje ci polecenia, które wcale nie brzmią jak polecenia.
• Dysonans: Wywołanie u drugiej osoby poczucia niepewności albo zdenerwowania.
• Bad guy/Good guy: Wykorzystanie tego, że ktoś coś przeskrobał, a ty jako „good guy” pomagasz mu z tego wybrnąć, najlepiej wtedy, gdy samemu przyczyniło się do jego czynu.
• Atrakcyjność: Udawanie „miłego” i dobrego, granie na emocjach innych, którzy potem będą się ku tobie skłaniać.

Ukryta manipulacja

Jak widać, wśród nas może ukrywać się wielu manipulatorów, a do tego używają naprawdę szerokiego arsenału broni. Jeśli manipulator jest świadomy swoich umiejętności, staje się prawdziwym mistrzem w swojej dziedzinie. Tacy ludzie nie tylko potrafią używać odpowiednich narzędzi komunikacyjnych, ale zdarza się, że nie wstydzą się działać bardziej aktywnie, a nawet tworzyć sytuacje. Najgorzej dla nas jest wtedy, gdy nie potrafimy rozpoznać manipulacji.

Ukryta manipulacja jest najczęstszą formą manipulacji. Ktoś wpływa na twoje działania, a ty nawet o tym nie wiesz. Taki manipulator stara się tworzyć przypadkowe sytuacje i zupełnie niepostrzeżenie podsuwa ci różne myśli i uczucia. Najczęściej wywołuje w nas wątpliwości, strach, poczucie winy albo współczucie. Sam manipulator sprawia przy tym wrażenie altruisty i kogoś bezinteresownego. Często ukrywa się pod maską miłego kolegi z pracy albo dobrego przyjaciela.

Czym jest gaslighting i jak go rozpoznać

Gaslighting to manipulacja, podczas której ktoś wielokrotnie zaprzecza twojej wersji wydarzeń, aż zaczniesz wątpić we własną pamięć i osąd. Nazwa pochodzi od sztuki teatralnej Gas Light z 1938 roku i jej ekranizacji z 1944 roku, w których mąż przekonuje żonę, że oszalała.

Koncepcję the gaslight effect opisała, a termin upowszechniła amerykańska psycholożka Robin Stern w książce The Gaslight Effect z 2007 roku, w której opisała relację między osobą, która zawsze musi mieć rację, a osobą, która z podziwu lub zależności zaczyna jej ufać bardziej niż sobie.

Typowe zdania gaslightingu to „to się nie wydarzyło”, „jesteś przewrażliwiony” albo „tylko to sobie wymyślasz”, używane nawet wobec wydarzeń, które dobrze pamiętasz. Nie chodzi o jedną nieprzyjemną wymianę zdań, ale o powtarzający się schemat, po którym mniej sobie ufasz i częściej pytasz drugą stronę, jak należy to zapamiętać.

Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (American Psychological Association) definiuje gaslighting w swoim Dictionary of Psychology jako manipulację, która wywołuje u drugiej osoby wątpliwości co do jej własnego postrzegania, przeżyć lub rozumienia wydarzeń. Podobnym, zwykle ostrzejszym zjawiskiem jest tzw. coercive control, którą w swojej książce z 2007 roku opisał amerykański socjolog Evan Stark. Według niego manipulator w ten sposób ogranicza drugiej stronie swobodę decydowania, nie musząc uciekać się do przemocy fizycznej.

Manipulacja psychiczna

Istnieje różnica między manipulacją psychologiczną a manipulacją logiczną. Podczas gdy manipulacja logiczna opiera się na argumentach i sprawności słownej, ta psychologiczna może wykorzystywać także płaszczyznę niewerbalną. Nie da się ich jednak całkowicie podzielić na czarne i białe. Również logiczna potrafi wykorzystać niektóre efekty psychologiczne. Typowym przykładem manipulacji psychologicznej jest wywoływanie konkretnych uczuć, zarówno dobrych, jak i złych. Poczucia winy, strachu, wdzięczności, przyjaźni, zobowiązania itp.

W manipulacji psychologicznej agresor wykorzystuje sytuacje, które wywołują w nas pytania, niepewność albo właśnie poczucie przyjaźni wobec manipulatora. Posługuje się przy tym zręcznymi formami komunikacji, o których mowa wyżej, a do tego najlepiej dorzuca jakiś prezent, pochlebne słowo i przybiera przyjazną minę. W ten sposób niewerbalnie wzmacnia i wspiera swój przekaz słowny. To więc klasyczny trik komunikacyjny wzbogacony o różne formy wyrazu niewerbalnego.

Manipulatorzy często szukają odpowiednich osób do swoich działań, ponieważ nie potrafią równie skutecznie oddziaływać na wszystkich. Stąd przypadki, gdy w telewizji widzimy oszusta matrymonialnego, któremu udało się oszukać wiele kobiet. Albo człowieka, który wielokrotnie potrafił pożyczać pieniądze bez poręczenia i zabezpieczeń. O ofiarach takich manipulatorów często mówi się jak o naiwnych ludziach, co jednak pomija drugą stronę historii, czyli mistrzowsko opanowane techniki manipulacyjne, które najpierw trzeba rozpoznać, a dopiero potem można się przed nimi bronić.

Ciche dni jako kara

Ciche dni to forma manipulacji, w której jedna strona celowo przerywa komunikację, aby ukarać drugą stronę lub zmusić ją do ustępstwa. Od zwykłej przerwy na ochłonięcie różnią się tym, że trwają długo, nie mają wyraźnego końca i towarzyszy im demonstracyjny chłód, a nie tylko potrzeba spokoju.

Krótkie milczenie po kłótni jest naturalne i pomaga obu stronom się uspokoić. Problem pojawia się, gdy milczenie trwa całymi dniami, powtarza się po każdej różnicy zdań i kończy się dopiero wtedy, gdy druga strona ustąpi albo przeprosi, choć nie zrobiła nic złego.

Na ciche dni nie musisz reagować własnym milczeniem ani prośbami o wybaczenie, które niczego nie wyjaśniają. Pomaga jasno powiedzieć, że nie godzisz się na taki sposób rozwiązywania konfliktów, i zaproponować rozmowę dopiero wtedy, gdy druga strona będzie gotowa rozmawiać rzeczowo. O tym, jak podobne schematy działają także po rozstaniu, przeczytasz w artykule o ignorowaniu manipulatora jako sposobie na zwycięstwo.

Manipulacja jest wszędzie. Jak się bronić?

Manipulacja wokół nas jest coraz bardziej widoczna. Najbardziej widać to w mediach i w handlu. Manipulują nami politycy, producenci, sprzedawcy, marketingowcy itp. Taktyki psychologiczne i komunikacyjne nie są niczym nowym. Każdy uczy się dziś, jak właściwie ukierunkować swoją mowę i mowę ciała. Każdy nasz ruch i każde nasze słowo może być nakierowane na konkretny cel. Kto zna się na sygnałach, ten jest panem manipulacji.

Nie ma w tym jednak nic tragicznego. To zupełnie normalny rozwój ludzkości. Im więcej badamy psychikę, typy ludzi i zachowań, tym lepiej je rozumiemy i tym lepiej potrafimy wykorzystać naszą wiedzę. Dlatego warto wiedzieć, jakie mogą być takie techniki, abyśmy potrafili je w porę rozpoznać i w miarę możliwości się przed nimi bronić. Każdy z nas czegoś chce i każdy stara się osiągnąć swój cel. To jednak od nas zależy, czy dopilnujemy, by iść właśnie za swoim celem, a nie torować drogi zręcznemu manipulatorowi.

Jak można się bronić? Według Andreasa Edmüllera i Thomasa Wilhelma, autorów książki Nie daj sobą manipulować! Jak rozpoznać manipulację i postawić na swoim (cz. Nenechte sebou manipulovat!), do obrony przed manipulacją można wykorzystać tych 6 zasad:

1. Zachowaj rzeczowość i uczciwość (miej czyste i realne argumenty)
2. Zachowaj spokój i cierpliwość (nie daj się wytrącić z równowagi)
3. Działaj aktywnie (nie oddawaj inicjatywy drugiej stronie)
4. Trzymaj się swojego celu
5. Skup się na konkretnych formach zachowania (nie daj się kierować uprzedzeniom)
6. Zbuduj złoty most (prowadź rozmowę rzeczowo i konstruktywnie, a nawet jeśli zauważysz manipulację, daj drugiej stronie szansę, by zachowała się właściwie)

Jak odrzucić manipulację za pomocą asertywnych odpowiedzi

Teoretyczne zasady obrony przed manipulacją najlepiej opanujesz na konkretnych zdaniach, które naprawdę możesz wypróbować w domu albo w pracy. Asertywna odpowiedź, w przeciwieństwie do przeprosin czy ataku, nie podważa twojego prawa do własnej decyzji, a jednocześnie nie atakuje drugiej strony.

• „Rozumiem, że widzisz to inaczej, ale zdecyduję po swojemu.”
• „Nie uważam tego za uczciwy argument, spróbuj, proszę, rzeczowo.”
• „Muszę to przemyśleć, odpowiem ci później.”
• „Rozumiem, że jest ci przykro, ale to niczego nie zmienia w mojej decyzji.”

Wszystkie te zdania łączy to, że nie przepraszają, nie atakują i nie zostawiają miejsca na kolejną rundę negocjacji. Pomaga przećwiczyć kilka takich zdań wcześniej, najlepiej na głos, i używać ich także w sytuacjach, które nie mają nic wspólnego z manipulacją. Więcej konkretnych ćwiczeń na budowanie stanowczych granic znajdziesz w artykule naucz się mówić nie.

Gdzie szukać pomocy

Większość trików komunikacyjnych z tego artykułu da się opanować samodzielnie. Jeśli jednak manipulacja przeradza się w powtarzający się szantaż emocjonalny, izolowanie od otoczenia lub poczucie strachu przed partnerem czy członkiem rodziny, zamiast asertywnych zdań potrzebna jest pomoc specjalisty.

• 800 120 002, Niebieska Linia (Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie) dla osób doświadczających przemocy domowej (w Czechach: Bílý kruh bezpečí, 116 006).
• 800 120 002, Niebieska Linia (Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie), także dla kobiet doświadczających przemocy domowej (w Czechach: ROSA, 116 016).
• 116 123, kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie (w Czechach: Linka první psychické pomoci, 116 123).
• 116 111, telefon zaufania dla dzieci i młodzieży Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę (w Czechach: Linka bezpečí, 116 111).
• 158, 155 i 112 w razie bezpośredniego zagrożenia życia lub bezpieczeństwa.

Jeśli manipulator nadal mieszka z tobą we wspólnym gospodarstwie domowym i ci zagraża, zapytaj policję lub prawnika o możliwość nakazania mu opuszczenia wspólnego mieszkania oraz o dostępne formy wsparcia dla osób zagrożonych przemocą. W razie bezpośredniego niebezpieczeństwa dzwoń pod numer 112. (W Czechach policjant może na podstawie § 44 ustawy nr 273/2008 Sb. o Policji Republiki Czeskiej nakazać sprawcy opuszczenie mieszkania na 14 dni, a osoba zagrożona ma w tym czasie prawo do bezpłatnej pomocy w centrum interwencyjnym (intervenční centrum) zgodnie z § 72 lit. m) ustawy nr 108/2006 Sb. o usługach socjalnych.)