Psychopata to osoba z zaburzeniem osobowości, którego przejawy opisują też różnice w budowie mózgu, a konkretnie mniejsza objętość istoty szarej w przedczołowej części mózgu, odpowiedzialnej za empatię, sumienie i autorefleksję. Ci ludzie nie są więc winni swojego zaburzenia osobowości, ale życie z nimi to koszmar. Jak rozpoznać, że w twoim otoczeniu jest psychopata? Czytaj dalej.
Krótka odpowiedź. Psychopatę rozpoznasz po połączeniu cech, a nie po jednym zachowaniu. Brakuje mu empatii i poczucia winy, potrafi przekonująco kłamać, na początku oczarowuje, a z czasem zaczyna kontrolować, z kim się spotykasz i co robisz. To konstrukt psychologiczny, a nie diagnoza lekarska, którą można postawić na odległość. Dwanaście konkretnych oznak i sposoby, jak się chronić, znajdziesz poniżej.
Spis treści
Psychopata czy socjopata? Różnica według ekspertów
Psychopatia nie figuruje w międzynarodowym podręczniku diagnostycznym DSM-5 jako odrębna diagnoza. Oficjalnie diagnozuje się antyspołeczne zaburzenie osobowości, które opisuje głównie zachowanie, czyli łamanie zasad, kłamstwa, agresję i nieodpowiedzialność już od dzieciństwa. Psychopatia jako koncepcja idzie dalej i opisuje raczej cechy osobowości, brak empatii i skruchy, powierzchowny urok oraz umiejętność manipulowania.
Narzędziem klinicznym do oceny psychopatii jest skala Hare’a PCL-R, którą opracował kanadyjski psycholog Robert D. Hare. Zawiera 20 pozycji, a każdą z nich przeszkolony specjalista ocenia w skali od 0 do 2 punktów na podstawie wywiadu i dokumentacji. W Ameryce Północnej za próg psychopatii uznaje się sumę 30 punktów na 40 możliwych, w Europie próg bywa niższy, około 25 punktów.
Pojęcie socjopata nie jest ani trochę bardziej formalne niż psychopata, literatura fachowa często używa go jako synonimu antyspołecznego zaburzenia osobowości z większym udziałem wpływu środowiska i wychowania. Psychopatię przypisuje się natomiast raczej wrodzonym i neurobiologicznym predyspozycjom, w potocznym języku oba określenia są jednak często stosowane zamiennie.
Z psychopatią często myli się także narcyzm, który kładzie nacisk raczej na przesadną potrzebę podziwu i wyjątkowości niż na chłód i manipulację. Różnice między oboma zaburzeniami, a także to, jak postępować z narcyzem, opisuje artykuł o cechach narcyzmu.
Ilu psychopatów żyje wśród nas
Najczęściej cytowany szacunek pochodzi od psychologa Roberta Hare’a, według którego cechy psychopatyczne ma mniej więcej jeden procent populacji. To szacunek z praktyki klinicznej, a nie dokładny pomiar w całym społeczeństwie.
Dokładniejszą liczbę przyniosło badanie epidemiologiczne Jeremy’ego Coida i współpracowników z 2009 roku, opublikowane w czasopiśmie International Journal of Law and Psychiatry. Na reprezentatywnej próbie gospodarstw domowych w Wielkiej Brytanii wykazało ono według skali PCL:SV częstość występowania na poziomie 0,6 %. Wśród mężczyzn odsetek był wyższy niż wśród kobiet, podobnie w młodszych rocznikach w porównaniu ze starszymi.
Zawody, w których psychopata się wyróżnia
Choć u psychopaty przeważają cechy negatywne, istnieją stanowiska, na których świetnie sobie poradzi. To prace, w których trzeba raczej myśleć głową, zachować spokój i w każdych okolicznościach dobrze się prezentować. Psychopata nie wypala się tak łatwo, ma emocje pod kontrolą i potrafi dążyć do wyznaczonego celu, nawet po trupach. Upodobał sobie wysokie stanowiska, bo jego zdaniem właśnie tam jest jego miejsce, na szczycie, ponad wszystkimi innymi. Problem w tym, że w drodze na szczyt psychopata manipuluje, wykorzystuje i niszczy swoje otoczenie.
Według popularnych szacunków psychopacie będzie się dobrze wiodło na stanowiskach takich jak
- Dyrektor generalny
- Prawnik
- Polityk
- Prezenter
- Przedstawiciel handlowy
- Chirurg
Psychopata nie poczuwa się też do odpowiedzialności, a emocjonalny dystans wobec skutków własnych decyzji pomaga mu również w inwestycjach, gdzie potrafi ryzykować kosztem klientów i wcale się tym nie przejmować. Los innych ludzi jest mu obojętny. Wszystkie te zawody wymagają umiejętności radzenia sobie ze stresem, szybkiego podejmowania decyzji lub robienia wrażenia. Psychopata ma te predyspozycje, dlatego w tych zawodach poradzi sobie bez trudu. Teraz przyjrzyjmy się 12 oznakom, po których można go rozpoznać.
Psychopata w pracy, jak z nim postępować
Współpracownika lub przełożonego z cechami psychopatycznymi rozpoznasz po tym, że buduje sieć sojuszników, którą potem obraca przeciwko niewygodnym osobom, a sukces innych traktuje jak osobiste zagrożenie. Na zewnątrz sprawia wrażenie pewnego siebie i stanowczego, ale pod powierzchnią dba głównie o własną korzyść.
W kontaktach z nim pomaga zachowanie dystansu i rzeczowa komunikacja, najlepiej pisemna, żeby został ślad tego, co zostało powiedziane. Lepiej unikać osobistych konfliktów w cztery oczy, a ustne ustalenia potwierdzać e-mailem. Typowe zdania i taktyki, którymi manipulator obraca rozmowę na swoją korzyść, opisuje artykuł o taktykach manipulatora.
Jeśli podejrzewasz, że podobne zachowanie przejawia twój przełożony, bardziej szczegółową listę sygnałów oraz sposoby obrony w takiej sytuacji znajdziesz w artykule o tym, czy twój szef jest psychopatą.
1. Patologiczny kłamca
Psychopata jest urodzonym aktorem. Granie nie sprawia mu trudności, wręcz jest w tym mistrzem. Każdy z nas, kłamiąc, okazuje jakieś mikroekspresje i inne wskazówki, które zwracają uwagę na podejrzane zachowanie. Ktoś patrzy w ziemię, a ktoś inny przytupuje nogą.
U osoby z tym zaburzeniem osobowości niczego jednak nie zauważysz. Nie daje nic po sobie poznać i zachowuje się zupełnie naturalnie. Ponieważ nie dzieli świata na „dobre” i „złe”, wykorzystuje kłamstwa dla własnej korzyści i nie sprawia mu to żadnego problemu. Psychopaci mogą więc chronicznie kłamać i być patologicznymi kłamcami, którzy wierzą we własne kłamstwa i nie potrafią się powstrzymać.
2. Mistrz manipulacji
Przy psychopacie będziesz mieć wrażenie, że to ty robisz wszystko źle. Wzbudzi w tobie poczucie winy i wytknie ci wszystko, co możliwe i niemożliwe. Dokładnie wie, jak ludzie reagują i co lubią słyszeć, więc mocno to wykorzystuje.
Sam wprawdzie niczego takiego nie przeżywa, ale zaobserwował u innych pewne zachowania, dzięki którym ludzie mu się podporządkowują, a on zaczyna nimi sterować. Zacznie grać na twoich uczuciach, odgrywać skrzywdzonego, a wszystko po to, żeby cię zranić. To dla niego zabawa, ludzkie emocje go śmieszą.
3. Chłodna głowa
W każdej sytuacji potrafi zachować chłodną głowę i spokój. Choć czasem przydałoby się to nam wszystkim, to zupełnie naturalne, że serce z rozumem toczą w nas walkę, i jest to oznaka, że wszystko z nami w porządku. Psychopaci nie znają tego uczucia, wszystko przemyśliwują głową i z logicznego punktu widzenia. Decyzje nie sprawiają im trudności, po prostu wybierają to, co jest dla nich korzystniejsze, nawet za cenę skrzywdzenia innych.
4. Bez poczucia winy
Ponieważ nie odczuwają wielu emocji, nawet nie przyjdzie im do głowy, że swoim zachowaniem mogą komuś szkodzić. Przeprosin od nich na pewno się nie spodziewaj, mają wrażenie, że za wszystko odpowiada ich otoczenie. Jeśli ich oskarżysz, spodziewaj się, że wymyślą mnóstwo argumentów, by zrzucić winę na ciebie, i dorzucą do tego kilka raniących słów, którymi powalą cię na kolana. I dokładnie to uwielbiają.
5. Czarujący urok
Na początku psychopata może ci się wydawać wspaniałym człowiekiem, który cię rozumie. Takie zachowanie jednak tylko odgrywa, kierując się innymi pobudkami. Wie, że aby móc cię kontrolować, musi najpierw wzbudzić w tobie zaufanie. Doskonale potrafi wyczuć, co działa akurat na ciebie. Trudno rozpoznać, że tylko zwodzi, jego prawdziwe ja ujawnia się dopiero później. Możliwe też, że publicznie zachowuje się inaczej niż prywatnie. Rozpoznaj te sygnały w porę i uciekaj, zanim będzie za późno!
Co pokazują badania mózgu psychopaty
Za chłodem i brakiem poczucia winy, którymi wyróżnia się psychopatia, stoją według neuronauki także różnice w budowie mózgu. Kluczową rolę odgrywa kora przedczołowa, obszar odpowiedzialny za autorefleksję, sumienie i przewidywanie skutków własnego postępowania.
Według badania psycholożki Yaling Yang, neurobiologa Adriana Raine’a i współpracowników z 2005 roku, opublikowanego w czasopiśmie Biological Psychiatry, skazani psychopaci mieli o 22,3 % mniejszą objętość istoty szarej w korze przedczołowej niż osoby bez zaburzenia. Różnicę stwierdzono tylko w tej grupie skazanych, tak zwani psychopaci odnoszący sukcesy, którym przez długi czas udaje się unikać zdemaskowania i kary, mieli objętość istoty szarej porównywalną z grupą kontrolną.
6. Egocentryzm
Psychopaci kochają samych siebie. Uważają, że są lepsi od innych, i dlatego tak też ich traktują, postrzegają ludzi jak rzeczy, które porzucają, gdy już się nimi wystarczająco nacieszą. Ponieważ nie mają zdolności refleksji, nie uważają, że zrobili coś źle. Błąd przyznają tylko wtedy, gdy swoim zachowaniem nie osiągnęli tego, czego chcieli. Ich świat kręci się wyłącznie wokół własnego sukcesu, który osiągają niemoralnymi metodami.
7. Brak zasad moralnych
Wszystko, co dotyczy człowieczeństwa, jest mu obojętne. Nie poruszysz go wylewnością uczuć ani szantażem. Nie obchodzi go, czy cię w jakiś sposób zranił, służysz mu do określonego celu, a gdy go spełnisz, zostawi cię w spokoju.
Nie szanuje twojej przestrzeni osobistej ani twojego wolnego czasu, musi i chce mieć cię pod kontrolą, żeby móc tobą rządzić. Nie toleruje nieposłuszeństwa i sprzeciwu: skoro cię znalazł, należysz do niego. Zawsze miał problem z przestrzeganiem zasad, nie rozumiał, dlaczego niektóre rzeczy są zabronione i źle postrzegane przez społeczeństwo, a dla własnej korzyści zrobi wszystko. Psychopaci lubią się też mścić i nie wybaczają. Jeśli chcesz wiedzieć więcej, przeczytaj artykuł o tym, jak mści się psychopata.
8. Niszczy twoje relacje
Ponieważ psychopata chce mieć wszystko pod kontrolą, będzie próbował wpływać także na jakość twoich relacji. Chce bowiem, żeby twoje życie było od niego zależne, a on był jedyną osobą, jaką masz. Zacznie wymyślać różne powody, dla których nie warto utrzymywać kontaktu z przyjaciółmi czy rodziną. Bez skrupułów będzie udawał, że wie o czymś, co nawet się nie wydarzyło.
9. Jego relacje są płytkie
Kiedy zapytasz go o jego otoczenie, okaże się, że z nikim nie spędza wolnego czasu, nie ma potrzeby wychodzić dla rozrywki ani rozmawiać z kimś o swoich problemach.
Jego relacje opierają się na udawaniu, a podtrzymuje je dzięki prezentom i niespodziankom, które robią na tobie wrażenie, ale nie poczujesz w nich żadnej osobistej nuty.
10. Zero prywatności
Psychopata będzie cię pilnował. Nie zniesie twoich spotkań z innymi ludźmi i będzie chorobliwie zazdrosny. Kiedy gdzieś wychodzisz, przygotuj się na pytanie „Dokąd idziesz?”. Musi mieć wszystko pod kontrolą, dlatego będzie chciał jak najczęściej trzymać cię w domu. Jeśli mimo to gdzieś wyjdziesz, będzie cię śledził , a potem przekonywał, jakim błędem było spędzanie czasu z niewłaściwymi ludźmi.
11. Agresja i wybuchowość
Czasem potrafi nieadekwatnie zareagować. Przy obiedzie upadnie ci widelec, a on niemal wpada w szał. Złości się niespodziewanie, więc ciągle będziesz mieć poczucie, że musisz uważać na to, co mówisz i robisz. W jego obecności będziesz chodzić na palcach, a gdy mimo to coś się stanie, zrzuci winę na ciebie, choć nie masz z tym nic wspólnego.
12. O wszystkim decyduje on
Jego ciągła kontrola wynika z tego, że nie chce zostać przez ciebie porzucony, zanim sam to zrobi. Ma poczucie, że to on tu rządzi i wszystkie decyzje musi podejmować sam: dokąd pójdziecie na kolację, w co się ubierzesz, z kim (nie) zobaczysz się w weekend. Wkrótce zaczniesz tracić własną tożsamość, a twoim życiem będzie rządził on.
Test na psychopatę, czy można go rozpoznać samemu
W internecie krąży wiele szybkich testów na psychopatię, które obiecują wynik po dziesięciu pytaniach. Żaden z nich nie zastępuje jednak badania klinicznego za pomocą skali Hare’a PCL-R, którą ocenia przeszkolony specjalista na podstawie wywiadu i dostępnej dokumentacji, a nie na podstawie samooceny osoby badanej.
Wypełnienie testu online nie oznacza więc diagnozy, ani u ciebie, ani u partnera czy współpracownika. Bardziej przydatne niż pogoń za etykietą jest zwracanie uwagi na konkretne, powtarzające się wzorce zachowań opisane wyżej i decydowanie na ich podstawie, czy i jak dalej postępować z taką osobą. Typowe sztuczki komunikacyjne, którymi osoby manipulujące obracają rozmowę na swoją korzyść, opisuje artykuł o rozpoznawaniu manipulacji.
Jak się chronić, gdy podejrzewasz psychopatę w związku
Podstawą ochrony jest niepoddawanie się poczuciu winy, które psychopata próbuje wywołać, i nieszukanie błędu przede wszystkim w sobie. Pomaga mieć obok kogoś, z kim możesz omówić sytuację z dystansu, bo odcięcie od przyjaciół i rodziny bywa jednym z pierwszych sygnałów kontroli. Jak rozpoznać taką izolację i inne toksyczne zachowania, opisuje artykuł o odsiewaniu toksycznych ludzi z otoczenia.
Manipulacja nie zawsze musi być tak oczywista jak groźby. Jak rozpoznać, że ktoś celowo podważa twoje postrzeganie rzeczywistości, opisuje artykuł o gaslightingu, a konkretne oznaki przemocy w związku podsumowuje zestawienie dziesięciu oznak przemocy psychicznej.
Jeśli zachowanie przeradza się w groźby, śledzenie lub przemoc fizyczną, pomoże Niebieska Linia (Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie) pod numerem 800 120 002 (w Czechach: Bílý kruh bezpečí, 116 006). Kobiety doświadczające przemocy domowej mogą szukać wsparcia w organizacjach pomagających ofiarom przemocy (w Czechach: ROSA, 116 016). Wsparcie psychologiczne zapewnia Kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych 116 123 (w Czechach: Linka první psychické pomoci, 116 123). W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod numer 112 (w Czechach także 158).
W Czechach, na podstawie § 44 tamtejszej ustawy o Policji (zákon o Policii České republiky), policja może nakazać osobie stosującej przemoc opuszczenie wspólnego mieszkania na 14 dni, a osoba zagrożona może w tym czasie wystąpić do sądu o zabezpieczenie (předběžné opatření), które obowiązuje przez miesiąc z możliwością przedłużenia. Zasady w Polsce mogą się różnić. Policja i sądy mogą stosować środki chroniące osoby doznające przemocy, na przykład nakaz opuszczenia mieszkania lub zakaz kontaktu i zbliżania się. O dostępne możliwości zapytaj na najbliższym posterunku policji lub u prawnika.
Jeśli powyższe punkty podpowiedziały ci, że masz kontakt z taką osobą, lepiej go unikaj. Bezpośredniej konfrontacji lepiej unikać, bo psychopata potrafi obrócić na swoją korzyść nawet szczerą rozmowę. Zamiast tego szukaj wsparcia u bliskich lub specjalisty, jak opisuje sekcja o ochronie powyżej. Ten artykuł przedstawił 12 cech psychopatów, które za pomocą sprytnych pytań możesz obrócić przeciwko nim. Kto wie. Może skłonisz go do choćby małej refleksji albo przynajmniej sprowadzisz go na ziemię.
Psychopaci długotrwale mają trudności z budowaniem bliskich relacji, bo brakuje im empatii i zdolności do więzi emocjonalnej. Opisane wzorce traktuj jako sygnał ostrzegawczy, a nie etykietę, którą przyklejasz komuś po jednym incydencie.
