Niedocenianie i przecenianie, dlaczego obie skrajności szkodzą?

4,8K

Niedocenianie (siebie) i przecenianie (siebie) należą w równym stopniu do grupy tzw. zniekształceń poznawczych. O co chodzi? To proste: jest to błędny proces myślowy, w którym dana osoba albo zakłada określone stanowisko, albo przeciwnie, je odrzuca, a jego wynikiem jest błędna obserwacja (w uproszczeniu uprzedzenie, pomyłka, myślenie stereotypowe). Tak problematykę postrzegania samych siebie interpretują doświadczeni psycholodzy. Coachowie rozwoju osobistego wyjaśniają tę teorię w bardziej przystępny sposób:

Człowiek, jako najwyższy przedstawiciel schematu biologicznego, ma tendencję do postrzegania siebie w lepszym (rzadziej w gorszym) świetle. Lubi się puszyć, wyolbrzymia swoje umiejętności, wyobraża sobie, że jest niezastąpiony, i co najciekawsze, sam w to wierzy.

🎓 Ciekawostka: Nieświadomość jest istotą zniekształcenia poznawczego. Człowiek nie zdaje sobie z niego sprawy, tzn. nie popełnia go świadomie. Gdyby tak było, nie chodziłoby już o zwykły chaos myślowy, ale o świadome oszustwo i manipulowanie otoczeniem. Jeśli zauważasz u siebie świadomą zmianę zachowania, zacznij rozwijać pozytywne cechy charakteru!

Błędne postrzeganie samego siebie i swoich umiejętności stanowi poważny problem nie tylko w życiu zawodowym. Równie łatwo możesz narobić sobie kłopotów w relacjach osobistych. Jak rozpoznać te błędne przekonania? Co mówią o nich psychiatrzy? I dlaczego obie skrajności są szkodliwe? Czytaj dalej, a dowiesz się wszystkiego!

💡 Wskazówka: Zapominasz w dzisiejszych trudnych czasach o podstawach zadowolonego życia? Zainspiruj się naszym artykułem i dowiedz się, jak być szczęśliwym.

Niedocenianie a przecenianie własnych sił, na czym polegają?

Na początek kilka pytań retorycznych, które nie są do końca retoryczne, bo istnieje na nie rzeczowa odpowiedź. Z pierwszej grupy:

• Dlaczego niezachwianie wierzymy własnemu (choćby błędnemu) osądowi?
• Dlaczego uważamy własne rozwiązania problemów za jedyne słuszne (chociaż takie nie są)?
• Dlaczego uważamy, że jesteśmy wyjątkowo zdolni (chociaż nie jesteśmy)?

Z drugiej grupy:

• Dlaczego (bez uzasadnienia) uciekamy się do ośmieszania własnych sił?
• Z jakiego powodu nie wierzymy w siebie, chociaż nie mamy ku temu żadnego powodu?
• Dlaczego wbrew swojej inteligencji wmawiamy sobie, że nie jesteśmy wystarczająco dobrzy?

Odpowiedzią na wszystkie powyższe pytania (tak, naprawdę na wszystkie!) jest to, że ulegamy efektowi Dunninga-Krugera. Mówi on:

Niewystarczająco kompetentni i zdolni ludzie cierpią na tzw. iluzoryczną wyższość (czyli tendencję do przeceniania, wyolbrzymiania i zawyżania swoich sił). Pewność siebie to ich domena. Chociaż osoby te osiągają słabe wyniki, podejmują połowiczne decyzje i wyciągają błędne wnioski, nie przeszkadza im to w przekonaniu, że są najlepsze. Z kolei ludzie o wysokiej inteligencji i świetnych kompetencjach ulegają tzw. iluzorycznej niższości (czyli tendencji nie tylko do umniejszania własnych umiejętności, ale dodatkowo także do wychwalania umiejętności innych).

W pierwszym przypadku chodzi o PRZECENIANIE WŁASNYCH SIŁ.

W drugim przypadku chodzi o PRZECENIANIE SIŁ INNYCH i NIEDOCENIANIE WŁASNYCH.

🎓 Ciekawostka: Czy wiesz, że za uporczywym przecenianiem samego siebie może stać także zbliżający się syndrom wypalenia?

Te procesy myślowe są tak fascynujące, że zasługują na szczegółowe omówienie. Obiecuję, że na końcu każdego rozdziału dowiesz się czegoś niesamowitego!

Przecenianie samego siebie, czyli ludzie, którzy nie wiedzą, że nie wiedzą

Zjawiskiem zniekształceń poznawczych zajmowali się już starożytni myśliciele greccy, biolodzy ewolucyjni czy matematycy. Przyjrzyj się poniższym cytatom o przecenianiu (a także niedocenianiu) siebie. Na pewno brzmią znajomo, prawda?

1. Wiem, że nic nie wiem. (Sokrates)
2. Prawdziwa wiedza to znajomość zakresu własnej niewiedzy. (Konfucjusz)
3. Ignorancja częściej niż inteligencja rodzi pewność siebie. (Charles Darwin)
4. Problem współczesnego świata polega na tym, że głupcy są absolutnie pewni siebie, a ludzie inteligentni są pełni wątpliwości. (Bertrand Russell)

Prawdziwymi ekspertami w dziedzinie psychologii społecznej są jednak amerykańscy psycholodzy Justin Kruger i David Dunning, którzy w 1999 roku przedstawili tę fenomenalną teorię o zniekształceniu poznawczym. Wypowiedzieli się zgodnie zarówno o przecenianiu, jak i o niedocenianiu, w tym rozdziale rozwińmy jednak pierwsze z nich.

„Cytrynowy” złodziejaszek McArthur Wheeler i początek przełomowej teorii, która ostatecznie się potwierdziła

Wszystko zaczęło się od bardzo kuriozalnego przypadku: Dunning przeczytał w porannej gazecie o tym, jak niejaki McArthur Wheeler próbował w biały dzień (!) i bez jakiegokolwiek zasłonięcia twarzy (!!) obrabować bank w Pittsburghu. Kiedy policja w rekordowym czasie złapała go na podstawie nagrań z kamer, zupełnie zszokowany bronił się słowami:

„Przecież posmarowałem twarz sokiem z cytryny!”

Davida Dunninga zaciekawiło zachowanie nieudolnego złodziejaszka: mężczyzna był najwyraźniej całkowicie wytrącony z równowagi tym, że go złapano, i był święcie przekonany, że posmarowanie twarzy (i oczu!) sokiem z cytryny uczyni go niewidzialnym i kamery go nie zarejestrują.

To doprowadziło Davida Dunninga do pierwszej hipotezy: Jeśli ktoś jest na tyle głupi, by wierzyć w „zaciemniające” działanie soku z cytryny podczas napadu na bank, jego własna głupota musi chronić go przed jej uświadomieniem sobie.

Połączył siły z przyjacielem ze studiów, Justinem Krugerem, i wspólnie sformułowali 4 proste hipotezy:

1. Niekompetentne i nieudolne osoby mają tendencję do znacznego przeceniania swoich umiejętności.
2. Z powodu braku zdolności poznawczych osoby te nie potrafią rozpoznać umiejętności innych ludzi.
3. Zupełnie nie zdają sobie sprawy z własnej niekompetencji.
4. Gdy kompetencje badanych wzrosną, a umiejętności się poprawią, są oni w stanie dostrzec swoje wcześniejsze braki.

Swoje hipotezy długo testowali na grupie studentów, którzy wielokrotnie wypełniali kwestionariusze, w których sprawdzano ich wiedzę z różnych dziedzin (logika, gramatyka, humor). Wyniki psycholodzy przedstawili na wykresie, przy czym studentów podzielono na cztery kwartyle według tego, jak poradzili sobie na teście, a także według tego, jak zareagowali na wyniki. Na uwagę zasługują obie skrajności, czyli najniższy i najwyższy kwartyl.

(Nie)zaskakujące wyniki testów pomogły amerykańskim badaczom przedstawić zupełnie nowe zjawisko psychologiczne

• Najniższy kwartyl

Studenci z tej grupy nawet po zapoznaniu się z wynikami, zarówno swoimi, jak i innych, nie byli w stanie obiektywnie ocenić własnych kompetencji, nie mówiąc już o umiejętnościach innych. Nieustannie i zawzięcie bronili „niepodważalności” swoich odpowiedzi, a w obliczu prawidłowego rozwiązania woleli zrzucać winę na „niejednoznaczność pytań” albo „brak obiektywizmu komisji”. Nie zmienili oceny samych siebie nawet po poznaniu prawidłowych odpowiedzi, a więc pozostali całkowicie oderwani od rzeczywistości.

• Najwyższy kwartyl

Studenci z najwyższego kwartylu z góry uważali wyniki swoich rówieśników za lepsze, choć nie znali jeszcze nawet prawidłowych odpowiedzi. Po zapoznaniu się z nimi odpowiednio zmienili swoje opinie, dostosowując je do rzeczywistości, i byli gotowi spojrzeć na siebie w lepszym świetle. Nigdy jednak nikogo nie potępiali, nie chełpili się własnym sukcesem i nadal zachowywali się bardzo skromnie.

💡 Wskazówka: Chcesz zajrzeć do świata ludzi sukcesu? Przeczytaj artykuł o ich hobby i wyciągnij wnioski!

Na zakończenie badania Dunning i Kruger mogli potwierdzić, co następuje:

• Osoby niekompetentne często przeceniają swoje umiejętności.
• Osoby niekompetentne po konfrontacji z rzeczywistością nie potrafią zmienić swoich twierdzeń.
• Osoby niekompetentne nie mają wystarczających funkcji poznawczych, by rozpoznać kompetencje innych.
• Jedynym sposobem na przezwyciężenie efektu DK jest podniesienie swoich kompetencji poprzez edukację i trening.

Mówiąc prościej, przecenianie własnych sił jest domeną ludzi, którzy nie wiedzą, że nie wiedzą. Nie jest to zachowanie świadome, ci ludzie naprawdę myślą na tyle słabo, że nie zdają sobie sprawy ze swojej niekompetencji i zupełnie poważnie wychwalają swoje „wspaniałe” cechy.

Niedocenianie samego siebie, czyli ludzie, którzy są gotowi przyznać, że inni są lepsi

O osobach przyzwyczajonych do lekkiego niedoceniania swoich umiejętności możemy mówić jako o „ludziach, którzy wiedzą, kiedy nie wiedzą, ale nie wiedzą, kiedy wiedzą”.

Cytaty o przecenianiu już się pojawiły, teraz kilka mądrości o niedocenianiu własnych sił:

1. Często siebie nie doceniamy i nie zdajemy sobie sprawy, że nasza wiedza i praca mogą komuś naprawdę pomóc żyć lepiej. (Petr Havránek)
2. Nie umniejszaj swojej wartości, porównując się z innymi. To właśnie różnice sprawiają, że jesteśmy wyjątkowi i piękni. (autor nieznany)
3. Pochlebstwo jest zazwyczaj wyrazem niedoceniania. (Charles Dickens)
4. Jeśli nie doceniasz tego, co robisz, ludzie nie będą doceniać tego, kim jesteś. (Oprah Winfrey)

Dunning z Krugerem w swoim badaniu „Unskilled and Unaware of It: How Difficulties of Recognizing One’s Own Incompetence Lead to Inflated Self-assessments” opisali typowe cechy osób najbardziej kompetentnych:

• Osoby o wysokich umiejętnościach częściej w siebie wątpią.
• Wykształcenie i inteligencja idą w parze z poczuciem niższości i przekonaniem, że jesteś do niczego.
• Osoby kompetentne mają skłonność do przeceniania innych (kosztem siebie).
• Ich procesy poznawcze pozwalają im krytycznie patrzeć na fakty i na ich podstawie korygować swoje pierwotne twierdzenia.
• Nie trwają w niedorzecznym błędzie, a jeśli są przekonani np. o słuszności swoich twierdzeń, bez problemu przyjmują ten fakt do wiadomości.

💡 Wskazówka: Jesteś kompetentny? Przestań ciągle się nie doceniać! Przeczytaj artykuł o korzystnej samoocenie i odłóż samokrytykę na bok!

Najważniejszy wniosek z badań Dunninga i Krugera brzmi następująco:

Poziom „fachowości” (czyli wykształcenia, inteligencji, bystrości) w danej dziedzinie odpowiada zdolności do obiektywnej oceny siebie i innych.

Mówiąc prościej, jeśli ktoś ma pozbyć się poczucia wyższości i przestać bezpodstawnie się przeceniać (czyli jeśli chce przezwyciężyć efekt Dunninga-Krugera), musi konsekwentnie rozwijać swoje umiejętności poprzez trening i naukę.

Niedocenianie a przecenianie, dlaczego obie skrajności są szkodliwe?

Zniekształcenia poznawcze należą do poważnych błędów w procesach myślowych, a ich skutkiem są błędne wnioski i złudzenia nie tylko na temat innych ludzi, ale przede wszystkim na temat samego siebie.

Według renomowanych psychologów problemem jest przede wszystkim przecenianie własnych sił, a jego rozwiązanie wymaga dużej dawki autorefleksji, pewności siebie i chęci, by się z nim uporać. Psycholodzy z Uniwersytetu Michigan mówią:

Niełatwo przyznać się przed sobą, że wyolbrzymiamy swoje umiejętności. Wielu ludziom nigdy się to nie udaje, bo brakuje im odpowiedniego poziomu świadomości. Ludzie, którzy nie wiedzą, nie wiedzą, że nie wiedzą. Przeciwnie, żyją w iluzji, że wiedzą: wszystko, najlepiej, najwięcej, najdoskonalej. A błędy? Popełniają je wyłącznie inni, oni nigdy!

💡 Wskazówka: Chcesz uwolnić się od efektu DK? Możesz zacząć od czerpania energii z dobrych filmów motywacyjnych!

Dunning z Krugerem potwierdzili początkowo szokującą tezę: Nasi studenci z najniższego kwartyla osiągnęli przeważnie zaledwie około 12 % poprawnych odpowiedzi na pytania merytoryczne. Tuż przed poznaniem wyników szacowali swoją skuteczność na mniej więcej 60 do 70 %. Widać było przy tym, że naprawdę poważnie wierzą w tę ocenę. Nie zmienili jednak zdania nawet po ujawnieniu prawidłowych wyników! Nadal upierali się, że ich skuteczność jest wysoka, i nie potrafili zaakceptować rzeczywistości.

Główny problem? Zniekształcone postrzeganie samych siebie!

Na ten temat powstał w Czechach świetny artykuł autorstwa Petra Dombka i Petra Ludwiga, trafnie zatytułowany „Mentalna zaraza: własny brak obiektywizmu” (Mentální mor: Vlastní neobjektivita). W tym tekście (podobnie jak w wielu innych) szczegółowo omówiono przede wszystkim zjawisko przeceniania się, ponieważ według psychologów jest ono znacznie poważniejsze niż niedocenianie własnych sił.

Autorzy w tym niezwykle inspirującym artykule wskazali cały szereg cech ludzi, „których myślenie zaciemnia absolutna wiara w słuszność własnych poglądów”. Potwierdzają, że:

• Głupota nie pozwala tym osobom uświadomić sobie, że są głupie.
• Głupcy są niezachwianie przekonani o swojej inteligencji, a jednocześnie nie potrafią prowadzić sensownej rozmowy.
• Osoby głupie (w badaniu określane jako niekompetentne) nie są w stanie dostrzec, że ktoś jest od nich lepszy.
• Z efektem Dunninga-Krugera można walczyć wyłącznie poprzez zwiększanie własnych kompetencji (czyli systematyczną naukę).

Przeciwieństwo przeceniania, czyli niedocenianie własnych sił, również nie jest dobre (zwłaszcza dla samej osoby), ale w mniejszym stopniu „zagraża” otoczeniu. Niedocenianie siebie jest na ogół źle odbierane, głównie ze względu na „zmarnowane szanse” czy „niewykorzystany talent”.

Psycholodzy tłumaczą zjawisko niedoceniania (siebie) pragmatycznie. Mówią, że:

1. Im więcej człowiek wie, tym bardziej zdaje sobie sprawę, ilu rzeczy tak naprawdę nie wie.
2. Zgłębiając konkretne zagadnienie, człowiek coraz wyraźniej widzi, jak wiele jeszcze pozostaje w nim niezbadane i ile musi jeszcze zrozumieć.

A zatem im więcej wie, tym bardziej jest przygnębiony, bo zdaje sobie sprawę, ilu rzeczy jeszcze nie zna. Stres z kolei wywołuje kolejne skłonności do niedoceniania siebie.

Jak walczyć z efektem Dunninga-Krugera?

Na koniec przeczytaj poniższą listę pytań:

• Spotkałeś kiedyś kogoś, kto opowiadał naprawdę żenujące dowcipy i jeszcze sam się z nich śmiał?
• Byłeś kiedyś świadkiem typowej knajpianej dyskusji „o polityce”?
• Kręciłeś z niedowierzaniem głową nad internetowymi dyskusjami, w których aż roiło się od „ekspertów”?
• Słyszałeś, jak pacjentki w poczekalni u lekarza „fachowo” rozprawiają o chorobach i „rozdają” sobie nawzajem pewne diagnozy?

Tak? W takim razie wiesz, co łączy „uczestników” tych sytuacji: całkowita niemożność obalenia ich „prawd” logicznymi (i naukowo potwierdzonymi) argumentami. Przecież oni wiedzą najlepiej. Nigdy się nie mylą. I mają prawo pouczać innych.

Jak się przed tym bronić? I czy w ogóle da się walczyć z takimi „niepodważalnymi prawdami”? Od razu można przywołać schemat Dunninga-Krugera, zgodnie z którym „głupca trudno przekonać, że jego osądy są błędne”. Będzie on bowiem zaciekle walczył „o swoją prawdę”. Naprawdę zaciekle. I nie odpuści! Podczas gdy osoba kompetentna po chwili ustąpi, głupiec będzie dalej nacierał.

Ciekawostka: Niektórzy naukowcy uważają, że przecenianie samego siebie nie wynika z błędu poznawczego, lecz z irracjonalnego optymizmu co do własnych sił. Osoby kompetentne z kolei bardzo dobrze oceniają swoją wiedzę, bo znają własne ograniczenia. Ich słabością jest ocena wyników innych, które przeceniają. Uważają bowiem, że jeśli zadanie jest proste dla nich, będzie łatwe także dla innych.

Co wynika z powyższego? Z całą pewnością jedna kluczowa rzecz: dla osoby niekompetentnej sytuacja jest dość kłopotliwa. Nie tylko nie wie, że jest niekompetentna, ale właśnie dlatego, że jest niekompetentna, jest skazana na to, by taka pozostać, ponieważ nie potrafi przyznać się do swoich ograniczonych możliwości. Pewne rozwiązania jednak istnieją:

1. Nie wyrabiaj sobie zdania o czymś, o czym wiesz żałośnie mało.
2. Nie bądź dogmatyczny!
3. Bądź otwarty na rady i informację zwrotną.
4. Ucz się (przez całe życie).
5. Nie otaczaj się ludźmi, którzy nie mówią o niczym innym niż o swoich superlatywach.
6. Myśl pozytywnie!
7. Uspokój się i myśl o sobie krytycznie (ale bez przesady).

💡 Wskazówka: Jeśli chcesz zacząć przezwyciężać efekt DK od razu, przeczytaj książkę o rozwoju osobistym!

Pytanie na koniec: Wiesz, jaką mądrość oprócz tej o pudełku czekoladek wypowiedział Forrest Gump? Zastanów się, ewentualnie obejrzyj film jeszcze raz, i kieruj się tym świetnym mottem!