Od dłuższego czasu nie czujesz się dobrze w pracy? W obecności szefa odczuwasz frustrację, trzęsą ci się ręce i spada ci pewność siebie? Często słyszysz krytykę i przytyki pod swoim adresem? Jeśli się w tym odnajdujesz, bardzo prawdopodobne, że twój szef jest psychopatą. Chcesz to sprawdzić? Przyjrzyjmy się psychopacie bliżej.
Spis treści
Definicja, jak rozpoznać psychopatę?
Na pierwszy rzut oka charyzmatyczny mężczyzna w średnim wieku, który odniósł sukces, nosi idealnie dopasowane ubrania, ma luksusowy samochód i nowocześnie urządzone biuro. Tak również może wyglądać psychopata. Nie oznacza to, że wszyscy ludzie sukcesu są psychopatami, ale wśród osób zajmujących najwyższe szczeble kariery ich obecność wcale nie jest wyjątkiem. Ze względu na zmiany w strukturach nerwowych psychopaci inaczej reagują na zagrożenie. Nieco upraszczając, można powiedzieć, że nie odczuwają strachu, co na stanowiskach kierowniczych jest korzystne.
Choć większość ludzi kojarzy pojęcie psychopaty właśnie z mężczyzną, nie można powiedzieć, że nie istnieją psychopatki. Takiemu wrażeniu sprzyja raczej fakt, że o kobietach psychopatkach mówi się niewiele. Różne mogą być też przejawy psychopatii, które u kobiet obejmują przede wszystkim zachowania impulsywne, niezdolność do planowania z wyprzedzeniem czy agresję słowną.
🎓Ciekawostka: Ana Sanz García, doktorantka psychologii na Uniwersytecie w Madrycie, przeanalizowała kilka badań, na podstawie których doszła do wniosku, że kobiety psychopatki mają mniejszą skłonność do przemocy niż mężczyźni. Częściej jednak pojawia się u nich manipulacja.
Psychopatą nazywamy osobę, która cierpi na antyspołeczne zaburzenie osobowości. Jest to ktoś, kto nie potrafi funkcjonować w społeczeństwie z innymi ludźmi i utrzymywać z nimi długotrwałych, zdrowych relacji. Najcięższą formą psychopatycznego zaburzenia osobowości jest tzw. socjopatia, której bardzo często towarzyszą agresywne zachowania wobec otoczenia (np. okrutne traktowanie zwierząt). Socjopatom brakuje ponadto liczenia się z innymi ludźmi, nie odczuwają wstydu ani wyrzutów sumienia, a w napiętych sytuacjach mogą być niebezpieczni.
🎓Ciekawostka: Psychopatia nie jest oficjalną diagnozą. W medycynie u psychopatów zazwyczaj rozpoznaje się dyssocjalne lub aspołeczne zaburzenie osobowości.
Czy psychopaci są niebezpieczni?
Tylko 25 % osób z antyspołecznym zaburzeniem osobowości to niebezpieczni psychopaci, jakich znamy z wiadomości kryminalnych. Znacznie częściej w codziennym życiu spotykamy się z psychopatią jako przestarzałym określeniem dzisiejszych zaburzeń osobowości w ogóle, które oprócz zaburzenia antyspołecznego mogą obejmować również lżejsze formy, takie jak narcystyczne, paranoiczne, schizoidalne czy zaburzenie osobowości z pogranicza (borderline).
Rozpoznać, o który typ chodzi, może zazwyczaj tylko doświadczony psycholog. Zdarza się jednak, że nawet specjaliści mają trudności z postawieniem dokładnej diagnozy. Nierzadko bowiem w jednej osobie przenika się kilka rodzajów zaburzeń psychicznych. Psychopatyczne cechy osobowości i ich nasilenie można badać narzędziem diagnostycznym o nazwie PCL–R, które opracował kanadyjski psycholog Robert Hare. Duża część danych z badań nad psychopatią pochodzi również z badań więźniów, co może tłumaczyć pewien stereotyp, że psychopata musi przejawiać skłonność do przemocy i działalności przestępczej. Psychopaci nie muszą jednak być mordercami ani przestępcami, większość z nich wręcz prowadzi na pierwszy rzut oka uporządkowane życie.
🎓 Ciekawostka: Psychopaci przestępcy stanowią około 20 % populacji psychopatów.
Profil socjopaty, czym socjopata różni się od psychopaty?
Różnica między socjopatą a psychopatą polega na tym, że psychopatia jest zaburzeniem psychicznym wynikającym z niedostatecznego rozwoju części mózgu odpowiedzialnej za samokontrolę i emocje, podczas gdy socjopatia powstaje w wyniku przemocy psychicznej lub fizycznej i przeżytej traumy. Socjopatą można więc stać się pod wpływem czynników społecznych w dowolnym momencie życia. Należą do nich na przykład złe relacje w rodzinie, nękanie, przemoc domowa, przemoc psychiczna czy deprywacja.
W przeciwieństwie do psychopaty socjopata bardzo często zdaje sobie sprawę, że źle postępuje wobec otoczenia, ale nie ma wyrzutów sumienia. Socjopaci, inaczej niż psychopaci, odczuwają więc emocje, choćby w minimalnym stopniu. Psychopaci są natomiast emocjonalnie zupełnie puści, nie są zdolni do empatii i działają wyłącznie dla własnej korzyści. Oba zaburzenia można postrzegać jako dysfunkcję społeczną, która przejawia się taką komunikacją i takim postępowaniem, które destabilizują i dezintegrują strukturę społeczną lub jednostkę.
Jak rozpoznać, że masz do czynienia z psychopatą?
Tego, że stoi przed tobą psychopata, prawdopodobnie nie odkryjesz przy pierwszym spotkaniu. Na początku będzie sprawiał wrażenie pewnej siebie osoby, która broni swoich poglądów i jest gotowa podjąć pewne ryzyko, by osiągnąć sukces. Później jednak zaczniesz zauważać, że tej osobie brakuje współczucia i dąży wyłącznie do realizacji własnych celów i potrzeb, nie zważając na ludzi wokół. Dla psychopatów typowa jest bowiem grandiozja, czyli przekonanie o własnej wyjątkowości.
Właśnie dlatego zaburzenia ze spektrum psychopatii spotykamy wśród ludzi sukcesu na wysokich stanowiskach. Umiejętność patrzenia na sprawy z dystansem i brak jakiejkolwiek empatii pozwalają im wykorzystywać potrzebnych ludzi i bezdusznie pozbywać się tych, którzy nie mogą już być dla nich w żaden sposób przydatni. Istotną cechą ich osobowości jest bowiem pustka uczuciowa, która pozwala im prowadzić powierzchowne życie. Wiąże się z nią także potrzeba ciągłej stymulacji.
💡 Wskazówka: Podejrzewasz, że twój szef jest psychopatą? Zrób test online i sprawdź, czy twoje obawy są uzasadnione.
Test, jak rozpoznać psychopatę
Naukowcy z Uniwersytetu Baylor w Teksasie odkryli, że psychopatę można zdemaskować za pomocą prostego testu. Polega on na tym, że gdy ktoś w otoczeniu zaczyna ziewać, psychopata nie zareaguje. Ziewanie wiąże się bowiem z empatią wobec innych ludzi i skłonnością do naśladowania, których psychopacie brakuje.
Jak zdemaskować psychopatę za pomocą testu ziewania?
Spróbuj podczas rozmowy z psychopatą kilka razy ziewnąć. Jeśli po chwili nie zacznie naśladować twojego zachowania, możesz przypuszczać, że stoi przed tobą osoba o skłonnościach psychopatycznych.
W jaki sposób psychopata może tobą manipulować?
Psychopaci są mistrzami manipulacji. Potrafią zjednać sobie niemal każdego, a ich ofiary długo nawet nie zdają sobie sprawy, że robią coś wbrew własnej woli. Wybraliśmy dla ciebie najczęstsze techniki, z których korzystają psychopaci.
Mobbing i bossing
W środowisku pracy możesz zetknąć się z mobbingiem, po czesku określanym jako psychoterror lub stres w miejscu pracy. Pojęcie to obejmuje różne formy uprzykrzania życia w pracy, w tym także manipulację ze strony przełożonego lub współpracowników.
Inną odmianą nękania w pracy jest bossing, czyli nękanie podwładnego przez przełożonego. Przełożony stara się poniżać podwładnego lub zaszkodzić mu w oczach kolegów. Utrudnia mu też lub uniemożliwia wykonywanie obowiązków służbowych. Bossing i jego przejawy z czasem zazwyczaj się nasilają i stają się coraz intensywniejsze.
Do głównych przejawów bossingu mogą należeć:
- nadmierna kontrola wykonywania obowiązków lub obecności,
- aroganckie zachowanie, obelgi, ośmieszanie przy kolegach,
- niedocenianie wykonanej pracy i częsta nieuzasadniona krytyka,
- molestowanie seksualne,
- grożenie zwolnieniem.
Niejasności i kłamstwa
Psychopaci doskonale potrafią grać słowami i wykorzystują tę umiejętność także przy kłamaniu i mataczeniu, co czyni z nich perfekcyjnych kłamców. Starają się nas przekonać, że nas rozumieją i że są do nas podobni. Kłamiąc, często jednak przeczą samym sobie, co łatwo wychwycić zwłaszcza wtedy, gdy psychopata oszukuje na przykład cały zespół w pracy. Rozmawiając z osobą, którą podejrzewasz o psychopatię, zwracaj więc uwagę na szczegóły. Psychopata manipulator stara się dowiedzieć o swojej ofierze jak najwięcej, bo te informacje mogą mu później pomóc w manipulowaniu. Jedną z metod zdobywania takich informacji jest właśnie kłamstwo.
Niejasności i mętnych wypowiedzi manipulator używa przede wszystkim po to, by nie znaleźć się w kłopotliwym położeniu i nie zostać zdemaskowanym, a także by dodać sobie powagi i wzbudzić w ludziach przekonanie, że wie wszystko lepiej od innych, albo by zdeprecjonować swojego rozmówcę.
Przypominanie, że łatwo cię „zastąpić”
Bez względu na to, jak bardzo się staramy, zawsze znajdzie się ktoś, kto będzie w czymś lepszy od nas albo przynajmniej będzie miał takie same predyspozycje. Konkurencja to coś, co nas motywuje, i jeśli konkurencyjne środowisko opiera się na sprawiedliwych i równych warunkach dla wszystkich uczestników, w jej istnieniu nie ma nic złego.
Sytuacja może się jednak odwrócić, gdy przełożeni będą cię celowo zastraszać sugestią, że w każdej chwili mogą cię zastąpić kimś innym. Jeśli wiesz, że wykonujesz swoją pracę na maksimum, nie pozwól, by ta manipulacja wytrąciła cię z równowagi. Istnieje wiele sposobów, aby podnieść kwalifikacje pracowników lub zwrócić im uwagę, że nie spełniają wymagań swojego stanowiska. Nigdy jednak nie powinno dochodzić do gróźb ani do napuszczania pracowników na siebie nawzajem.
Niepewność i niejasność
Człowiek, który znajduje się w stanie niepewności, jest bardziej bezbronny niż ten, kto dokładnie wie, co go czeka. Manipulator tworzy atmosferę niepewności i tajemniczości absolutnie wszędzie. Nawet tam, gdzie nie jest to konieczne.
Może zatajać przed tobą ważne informacje pod pretekstem, że chodzi o dane czysto wewnętrzne. Nie szanuje twojego czasu. Pozwala, by jego pracownicy pracowali w nieodpłatnych nadgodzinach. Spóźnia się na spotkania albo na wszelki wypadek w ogóle się nie pojawia lub odwołuje rozmowy w ostatniej chwili. Jeśli pracujesz w systemie zmianowym, szef psychopata może z dnia na dzień zmienić ci grafik, odebrać albo dodać kolejne godziny.
Wszystkie te czynniki wywołują w tobie niepewność i siłą rzeczy obniżają też twoją odporność na agresywne ataki psychopaty. Bardzo często szef psychopata może kontrolować swoich podwładnych poprzez przesuwanie terminów wypłat lub brak stałego wynagrodzenia.
Co robić, gdy twój szef jest psychopatą?
Zetknęłaś się w pracy z osobą, która wykazuje cechy psychopaty? W takim razie przeczytaj uważnie kolejne akapity!
Nie zachowuj się jak ofiara!
Psychopatyczni liderzy pragną władzy i napędza ich potrzeba kontrolowania słabszych. Tygrys nie będzie gonił łani, która zwinnie wymyka się z jego chciwych pazurów. Bardzo chętnie jednak wgryzie się w kark osłabionego lub zdezorientowanego osobnika, który wlecze się na końcu stada. Nie bądź słaba, nie daj się złapać i pożreć!
To, że nie dasz się zdominować, nie oznacza, że musisz być arogancka albo odpłacać szefowi pięknym za nadobne. Warto jednak umieć bronić się w porę i konstruktywnie, a wszystko mieć poparte dokładnymi danymi i liczbami. Pokaż, że wiesz, co robisz, i potrafisz przeforsować swoje zdanie.
W kontaktach z psychopatą nie działaj w pojedynkę
Innym sposobem obrony przed przełożonym psychopatą jest znalezienie współpracowników, którzy znaleźli się w takiej samej sytuacji jak ty. Mogą się wśród nich znaleźć osoby, które również nie zgadzają się z zachowaniem szefa i także rozpoznały, że mają do czynienia z psychopatą, ale z jakiegoś powodu boją się działać same. Jeśli zjednoczysz się ze współpracownikami, masz większą szansę wygrać starcie z psychopatą albo przynajmniej zejść z pola bitwy z minimalnymi stratami.
W bezpośredniej komunikacji z przełożonym nie działaj pochopnie i lepiej poradź się bardziej doświadczonych kolegów. Osoby z twojego zespołu pracują w tych warunkach już dłużej i mogą dać ci cenne wskazówki, jak unikać niepotrzebnych konfliktów.
🗣️ Phillipe Breton: „Trzeba ostrzec innych, zwierzyć się im z własnych wątpliwości, sprawdzić, czy domniemany manipulator nie postępował z nimi w podobny sposób. Chodzi o to, abyśmy nie zostali z tym sami, bo jeśli ten człowiek rzeczywiście jest winny, zespół w samoobronie bardzo szybko zacznie go od siebie izolować.”
Nie daj się skusić zbyt „korzystnym ofertom”
Ta zasada powinna obowiązywać już przy samym wyborze pracy. Obiecują ci złote góry, mnóstwo benefitów i zagraniczne wyjazdy na Malediwy? Zanim przyjmiesz ofertę, zastanów się, dlaczego tak kuszącej propozycji nie przyjął już ktoś przed tobą, i spróbuj sprawdzić firmę na platformach internetowych, takich jak np. Atmoskop. Ta sama zasada dotyczy nagłej podwyżki pensji lub awansu w zamian za zaprzedanie duszy diabłu.
Zmień pracę
Jeśli sytuacja w pracy pod kierownictwem psychopatycznego szefa wydaje ci się nie do zniesienia, mimo że próbujesz walczyć z jego zachowaniem, rozważ zmianę pracy albo poproś o przeniesienie do innego oddziału. Praca u boku psychopaty może bowiem wyrządzić ogromne szkody nie tylko tobie, ale i całej firmie.
Jak dbać o dobre relacje w pracy?
Relacje ze współpracownikami mają bezpośredni wpływ nie tylko na sukcesy zawodowe i wydajność, ale także na twój nastrój. Dobre relacje w miejscu pracy mogą więc umilić ci czas spędzony w pracy, a ponieważ w pracy spędzasz mniej więcej jedną trzecią swojego życia, ze współpracownikami możesz spędzać nawet więcej czasu niż z własną rodziną.
Jeśli chcesz dobrze czuć się w pracy, ważny jest wzajemny szacunek i poczucie wspólnoty w całym zespole. Zbudowanie dobrego zespołu to zresztą podstawa dobrych relacji. Ważne jest też ustalenie zasad, których współpracownicy będą przestrzegać. Każdy pracownik musi wiedzieć, na co może sobie w pracy pozwolić, a co jest już przekroczeniem granicy i może przeszkadzać innym.
Wskazówki, jak mieć lepsze relacje w pracy:
- Oddzielaj relacje zawodowe od prywatnych,
- Nie angażuj się w konflikty i nie wywołuj ich niepotrzebnie,
- Zarezerwuj sobie wystarczająco dużo czasu na budowanie relacji,
- Buduj zaufanie,
- Chwal swoich współpracowników,
- Bądź empatyczna i okazuj zainteresowanie współpracownikom,
- Bądź proaktywna i wspieraj współpracę z innymi.
