Motywacja to coś, co powinno pchać człowieka naprzód, swego rodzaju bodziec, który skłania go do większej wydajności. Powszechnym zjawiskiem jest to, że ludzie często odchodzą z pracy, bo czują się niedoceniani. W gorszym przypadku nabierają przekonania, że są dla firmy wręcz ciężarem. Motywacja kieruje całym naszym życiem. Przecież nawet gdy ubiegasz się o nową pracę, piszesz coś, co nazywa się listem motywacyjnym.
Motywacja jako taka jest podręcznikowym procesem psychicznym, który eksperci wyjaśniają następująco:
Jest to wewnętrzny impuls, który pobudza człowieka do określonego działania i jest ściśle związany z wydajnością jednostki: odpowiednio zmotywowany człowiek osiąga lepsze wyniki i znacznie bardziej koncentruje się na osiągnięciu określonego celu.
Na samym początku procesu motywowania stoi słowo „niechęć”. Niechęć do pracy to jeden z podstawowych odruchów każdego człowieka. Po prostu mi się nie chce, nie mam ochoty. Dopiero właściwa motywacja może skłonić człowieka do wyjścia ze strefy komfortu i zabrania się do konkretnej czynności. Jeśli człowiek jest zmotywowany, dodatkowo bardziej cieszą go czynności, które wykonuje. Przeciwieństwem jest demotywacja, gdy człowiek nie widzi sensu swojego działania i nie otrzymuje za nie ani nagrody, ani uznania.
Spis treści
Na co zwrócić uwagę, jeśli chcemy właściwie motywować innych?
Na motywację, czyli determinację i chęć do działania, wpływają różne czynniki. Zasadniczo dzielimy je na zewnętrzne (tj. motywacja ze strony pracodawcy, rodziców, partnera, …) i wewnętrzne (samomotywacja). Jakie są jej podstawowe zasady? W praktyce spotkamy się z dwoma rodzajami motywacji, a mianowicie:
- Motywacją pozytywną
- Motywacją negatywną
Motywacja pozytywna
Ta oczywiście mile łechce nasze uszy, jest przepełniona superlatywami i wielkim wychwalaniem twoich umiejętności. Motywacja pozytywna opiera się na nagradzaniu, tj. jeśli będziesz się starać w pracy, otrzymasz nagrodę, która przybierze formę materialną (czynnik materialnego zainteresowania) albo formę samorealizacji (czynnik samorealizacji) i uznania moralnego (czynnik moralnego docenienia). Motywację pozytywną oczywiście przyjmuje się bardzo łatwo, ale jeśli będziesz ją słyszeć za każdym razem i ze wszystkich stron, utkniesz w miejscu i nigdy nie ruszysz dalej.
Motywacja negatywna
Z tym pojęciem wiążą się przede wszystkim dwa kluczowe słowa: „egzystencja” i „strach”. Strach bardzo szybko zmusza człowieka do działania, do czynności, której dotąd starał się unikać lub którą odkładał. Może to być wprost strach egzystencjalny (czyli strach o przetrwanie) albo strach ogólny (tj. obawa przed utratą czegokolwiek, na czym nam zależy, a więc także miejsca pracy). Motywacja negatywna jest pod wieloma względami zdradliwa, ponieważ nie każdy potrafi ją przyjmować, i często zdarza się, że osoba, której coś wytkniesz, raczej zamknie się w sobie, niż zacznie nad sobą pracować.
💡 Wskazówka: Poznaj zasady wynagradzania i oceniania pracowników w tym artykule.
Jak motywować pracowników?
Zastanawiasz się, jak właściwie i skutecznie motywować innych? Z punktu widzenia psychologii motywacja jest świadomym zachęcaniem drugiego człowieka w celu zwiększenia jego wydajności. Główne cele motywacji są zatem dwa → z jednej strony lepszy wynik lub wykonana praca. Z drugiej zaś entuzjazm, radość i samospełnienie płynące z danej czynności. Cytatów o motywacji znajdziesz mnóstwo, ale jeden jakby mówił za wszystkie:
Motywacja jest jak miłość i szczęście. To produkt uboczny. Jeśli się za coś zabierzesz, motywacja do wytrwania przyjdzie sama i pojawi się wtedy, gdy będziesz się jej najmniej spodziewać.
John Bruner
Z tego motywacyjnego cytatu wynika, że często wystarczy po prostu zabrać się za daną rzecz, nawet jeśli na początku nam się nie chce, a jeśli wytrwamy, motywacja do dokończenia przyjdzie sama. Dlatego ważna jest motywacja wewnętrzna i zewnętrzna.
Jeśli jesteś na przykład szeregowym pracownikiem ogromnej firmy, wysokie wymagania czasem wysysają z ciebie mnóstwo energii, a ty musisz ją uzupełnić skuteczną motywacją, za którą zwykle odpowiada specjalista ds. personalnych, a nawet lider całej firmy. Ogólnie mówi się, że bodźce motywujące powinny być podawane odbiorcom stopniowo, lekko i delikatnie. Naprawdę wyczulone stosowanie motywacji w pracy potrafi zdziałać dosłownie cuda.
Do pozytywnie odbieranych narzędzi właściwej motywacji czescy psycholodzy zaliczają:
- Ustne lub pisemne pochwały i podziękowania za dobrze wykonaną pracę
- Konstruktywny feedback, czyli informację zwrotną
- Imprezy teambuildingowe
- Informowanie o wynikach firmy i realizacji planów
- Wysłuchiwanie opinii pracowników, ewentualnie indywidualne konsultacje w razie potrzeby
- Ankiety z rubryką „pomysły i opinie pracowników”, w których pracownicy mogą przekazać swoje spostrzeżenia i motywacje do pracy
Za wyżej wymienione punkty odpowiada albo bezpośrednio kierownictwo firmy, albo eksperci w dziedzinie HR (z ang. Human Resource). Ogromną wartością każdej firmy są tzw. specjaliści PR, czyli osoby zajmujące się kontaktami z opinią publiczną.
Media zagraniczne dzielą się swoim doświadczeniem, poszerzając wspólną wiedzę o tym, jak właściwie i skutecznie motywować pracowników. Przedstawiają zestawienie ważnych spostrzeżeń, które podsumowujemy w kolejnych akapitach. Jaka jest właściwa psychologia pracy?
Poświęcaj więcej czasu na spotkania „jeden na jeden”
Amerykańscy specjaliści od marketingu zgadzają się z naszymi ekspertami, że indywidualne konsultacje są kluczem do pozytywnej motywacji pracowników. Po angielsku zjawisko to nazywa się „one-on-one conversation” i polega na tym, że lider zespołu kolejno zaprasza do siebie wszystkich swoich pracowników (oczywiście pojedynczo) i omawia z nimi ich wyniki w pracy, pyta ich o zdanie i proponuje wspólne, indywidualne rozwiązania powstałych problemów.
Każdy szeregowy pracownik czuje się wtedy naprawdę potrzebny, a nie tylko jak drobny trybik w ogromnej machinie. Tu widać też ogólną różnicę między dużą korporacją a mniejszą firmą. Korporacja będzie się starała motywować pracowników przede wszystkim pieniędzmi, natomiast mniejsza firma będzie bardziej zainteresowana znalezieniem dla pracownika pracy, która naprawdę go cieszy i daje mu satysfakcję.
💡 Wskazówka: Jeśli chcesz poprawić swoje umiejętności komunikacyjne, skup się na swoich Soft Skills.
Naprawdę dokładnie zastanów się, co motywuje twoich pracowników
Wiesz, co rano sprawia, że członkowie twojego zespołu wstają z łóżka? Znasz ich cele, aspiracje i zainteresowania? Innymi słowy, czy naprawdę znasz członków swojej grupy? Wielcy liderzy interesują się pracą i zawodowymi ambicjami swoich ludzi, co pomaga im ich motywować. Patrzą daleko w przyszłość i tworzą swoim pracownikom możliwości kształcenia i rozwoju.
Nazywa się to zaangażowaniem emocjonalnym. Dzięki niemu pracownicy nie będą wykonywać zadań dlatego, że ktoś im to nakazał, ale sami z siebie zabiorą się do pracy, bo po prostu chcą. Taki stan jest pożądany w każdej firmie. Większość ludzi potrzebuje poczucia, że ich praca ma sens. Że ktoś ją zauważa i docenia. Niektórzy ludzie są z kolei motywowani przede wszystkim pieniędzmi i dla nich dobrze jest mieć również system nagród. Ich zadowolenie w dużej mierze zależy od tego, ile zarabiają.
Inna grupa ludzi lubi rozwój osobisty i postęp. Jeśli w pracy mogą uczyć się nowych rzeczy, które od razu stosują, to taka motywacja przez naukę bardzo pomaga im osiągać lepsze wyniki i czerpać więcej zadowolenia z pracy.
Zapewnij im zasoby, dzięki którym będzie im się pracowało jeszcze lepiej
Na początku stoi niezwykle ważne pytanie, które dobry lider powinien zawsze zadać. Brzmi ono: „Czego teraz potrzebujecie, żeby móc lepiej wykonywać swoją pracę?” Banalne pytanie, myślisz? A jednak może cię zaskoczyć, jak często osoby na stanowiskach kierowniczych nigdy nie zadają tego pytania swoim pracownikom. Spróbuj, odpowiedzi mogą cię wręcz oszołomić. Mogą brzmieć: „Chcemy nowego materiału produkcyjnego” albo „Potrzebujemy dowiedzieć się więcej na ten temat”, ewentualnie „Marzymy o nowej przestrzeni do pracy!”. Jeśli wysłuchasz swoich ludzi, a do tego spełnisz ich życzenia, dasz im ogromny zastrzyk motywacji.
Chwal swoich pracowników odważnie i często
„Chcę być w pracy niewidzialny i nie chcę, żeby mnie było słychać”. Tego zdania nie usłyszysz nigdy i od nikogo. Każdy chce być pochwalony za swoją pracę, nie mówiąc już o nagrodzie. Dobry lider zespołu ma to na uwadze, dlatego chwali swoich pracowników dużo i często. Pewna amerykańska firma opublikowała wyniki badania, w którym pracownicy jednej niewymienionej z nazwy fabryki byli regularnie i często chwaleni. Wyniki pokazały, że wydajność firmy gwałtownie wzrosła, ale nie tylko. Wzrosła też lojalność pracowników wobec kierownictwa firmy, a tym samym prawdopodobieństwo, że pracownicy zostaną w tej firmie w przyszłości i nie złożą wypowiedzenia. Jak często więc chwalić? Autor wspomnianego badania radzi: co najmniej raz w tygodniu.
Ważne jest też odróżnianie kierowników od liderów. Naprawdę dobrzy liderzy nie tylko chwalą, ale też swoją pracą motywują ludzi do lepszych wyników. Świetnie motywują własnym dobrym przykładem i pracą zespołową. Prawdziwy lider wierzy też w swoich ludzi i w swój cel. Ponadto myśli pozytywnie i stara się urzeczywistniać swoje wizje.
Pomóż pracownikom rozwijać ich umiejętności
W tym punkcie nie mówmy o obowiązkowych szkoleniach BHP ani innych, które każdy pracownik musi przejść. Porozmawiajmy teraz o indywidualnych warsztatach lub wydarzeniach, podczas których pracownicy mogą spróbować zupełnie innych umiejętności i sprawdzić, czy nie mają talentu do jakiejś innej działalności. Chodzi o to, by dać im możliwość nauczenia się czegoś, co naprawdę sprawi im przyjemność, a nie pokazać im kilka obowiązkowych czynności, od których i tak bardzo szybko uciekną do swojej utartej rutyny. Jednym z najczęstszych powodów, dla których pracownicy składają wypowiedzenie, jest rutyna i monotonia.
„W pracy nie miałem już czego nowego się nauczyć i nie widziałem też możliwości, by dalej awansować, a tym bardziej rozwijać się osobiście.”
Na jakich teoriach opiera się właściwa motywacja?
Psycholog i pisarz Ralph Smart dodaje jeden motywujący cytat:
Otaczaj się ludźmi, którzy pchają cię do tego, byś był lepszy. Żadnych dramatów ani negatywności. Tylko wyższe cele i większa motywacja. Dobre chwile i pozytywna energia. Żadnej zazdrości ani nienawiści. Po prostu wydobywajcie nawzajem z siebie to, co absolutnie najlepsze.
Cytat sugeruje, że motywacja grupowa pomaga osiągać jeszcze lepsze cele. Wspierajcie się nawzajem, dodawajcie sobie sił i odwagi, a będziecie coraz lepsi. Żaden człowiek nie potrafi wszystkiego. Jeden umie to, drugi tamto. Ale jeśli połączysz te kawałki, powstanie dzieło, którego nie da się przeoczyć.
Teorie motywacji od zawsze interesują psychologów. Słusznie zakładają, że tak jak każdy człowiek jest inny, tak też na każdego działa inny czynnik motywujący. A z tym trzeba się w przyszłości liczyć. Podręczniki psychologii najczęściej podają następujące teorie motywacji:
- Hierarchiczna teoria potrzeb Maslowa
- Dwuczynnikowa teoria Herzberga
- Teoria oczekiwań Vrooma
- Teoria sprawiedliwości Adamsa
- Teoria pozytywnego wzmocnienia Skinnera
- Teoria potrzeb nabytych McClellanda
Bez wątpienia najczęściej omawianą stała się teoria potrzeb Maslowa, czyli tak zwana piramida Maslowa. Teorię tę opisał amerykański psycholog Abraham Harold Maslow w 1943 roku. Według tej teorii człowiek ma pięć podstawowych potrzeb, uporządkowanych według tego, jak rozwijały się ewolucyjnie, a zarazem według tego, czy są wyższe czy niższe pod względem swojej wartości. Podczas ich definiowania Maslow nabrał przekonania, że zaspokojenie potrzeb niższych jest warunkiem pojawienia się potrzeb wyższych.
Razem potrzeby tworzą swego rodzaju wyobrażoną piramidę (potrzeby są uporządkowane od niższych do wyższych):
- Potrzeby fizjologiczne
- Potrzeba bezpieczeństwa, pewności
- Potrzeba miłości, akceptacji, przynależności
- Potrzeba uznania, szacunku
- Potrzeba samorealizacji
Według Maslowa człowiek musi najpierw zaspokoić swoje potrzeby fizjologiczne oraz pragnienie bezpieczeństwa i pewności, a dopiero potem może przejść na poziom aspiracji, na którym pojawią się jego ambicje i chęć osiągnięcia czegoś.
Inni psycholodzy opisują poszczególne poziomy motywacji.
Dwuczynnikowa teoria Herzberga
Frederick Herzberg nazwał dwa podstawowe czynniki, które są dla pracowników źródłem zadowolenia i motywacji, czyli czynniki higieny i motywatory. Teoria ta dobrze uzupełnia teorię potrzeb Maslowa. Czynniki higieny to te, które wywołują niezadowolenie w miejscu pracy, np. warunki pracy lub wynagrodzenia, a motywatory to oczywiście czynniki, które kierują człowieka ku zadowoleniu, czyli sukces, uznanie lub rozwój zawodowy.
Niespełnienie czynników higieny z jednej strony wywołuje niezadowolenie, z drugiej strony ich spełnienie nie wywołuje bezpośrednio poczucia zadowolenia ani tym bardziej złości pracowników. Pracownik traktuje je jako coś oczywistego, a efekt ich spełnienia szybko mija. Przykładem jest niewypłacona pensja, która złości pracownika, ale nie jest bezpośrednim bodźcem motywującym, jeśli ostatecznie zostanie wypłacona. Natomiast spełnienie czynników motywujących jest niezbędnym warunkiem motywacji do lepszych wyników w pracy, ich wpływ na motywację jest długotrwały, a ich niespełnienie nie musi oznaczać niezadowolenia. Przykładem jest udzielona pochwała.
Teoria oczekiwań Vrooma
Teoria Vrooma opiera się na tym, że na motywację człowieka w jego przyszłym życiu (zawodzie lub karierze) wpływają jego własne wewnętrzne oczekiwania, i to w trzech elementach:
- Valence: przekonanie o atrakcyjności celu
- Instrumentality: przekonanie o osiągalności nagrody
- Expectancy: przekonanie o realności osiągnięcia celów
W praktyce oznacza to, że człowiek musi wierzyć w sam cel, a także w to, że da się go realnie osiągnąć, i wreszcie w to, że za realizację celu otrzyma odpowiednią nagrodę.
Teoria sprawiedliwości Adamsa
W podręcznikach psychologii można też spotkać określenia Teoria sprawiedliwości lub Teoria sprawiedliwego wynagradzania. Wynika ona z faktu, że motywację człowieka zwiększa stopień sprawiedliwości, i to na dwóch płaszczyznach:
- Nagroda jest według porównywalnych kryteriów adekwatna w stosunku do ilości wykonanej pracy, a więc sprawiedliwa.
- Ponadto nagroda jest adekwatna również w porównaniu z innymi pracownikami, a więc jest sprawiedliwa.
Mówiąc prościej, poczucie sprawiedliwości przy przyznawaniu nagród (lub samego wynagrodzenia) zwiększa motywację pracownika, natomiast poczucie niesprawiedliwości działa odwrotnie.
Teoria pozytywnego wzmocnienia Skinnera
Teoria wzmocnienia Skinnera szczegółowo omawia zjawisko motywacji pracownika w zależności od rodzaju nagród. Teoria nie ocenia osobowości, lecz skupia się na zachowaniu i wyróżnia trzy podstawowe zasady konsekwencji, o których behawiorysta Burrhus Skinner mówi tak:
- Nagroda za pozytywne zachowanie wzmacnia pozytywne zachowanie.
- Kara za negatywne zachowanie osłabia negatywne zachowanie.
- Gdy brakuje nagrody lub kary, zachowanie wygasa.
W skrócie można powiedzieć, że najlepsze wyniki w zarządzaniu firmą osiągniemy, jeśli pochwalimy człowieka, który zrobił coś dobrego, a jednocześnie upomnimy pracownika, gdy zrobił coś złego (najlepiej zaraz po przewinieniu).
Teoria potrzeb nabytych McClellanda
Nazywana czasem Teorią trzech potrzeb lub Teorią potrzeb wyuczonych, opiera się na założeniu, że na motywację ludzi w dużej mierze wpływają przede wszystkim trzy rodzaje potrzeb:
- Achievement motivation (n-ach): potrzeba osiągnięć, czyli ludzie mają potrzebę czegoś dokonać, prześcignąć innych i zdobyć uznanie.
- Authority/power motivation (n-pow): potrzeba władzy, czyli ci ludzie mają potrzebę rządzenia, wpływania na innych i sprawowania nad nimi władzy.
- Affiliation motivation (n-affil): potrzeba przynależności, czyli ludzie mają potrzebę bycia częścią czegoś i rozwijania relacji, pragną przyjaźni.
McClelland dodaje, że człowiek ma wszystkie trzy potrzeby, a od jego preferencji zależy tylko, która z nich ostatecznie przeważy.
Jak dobrze zmotywować samego siebie?
Amerykański pisarz Denis Waitley mówi:
Motywacja zaczyna się od pragnienia. Kiedy czegoś chcesz, masz motyw, by to zdobyć.
Motywacja to jednak nie tylko dodawanie odwagi innym i kierowanie ich w jakąś stronę. Także my sami musimy w codziennym życiu przekonywać się, że wykonywanie niektórych czynności ma sens, i że na końcu pracy, której na przykład nie znosimy, pojawi się dobre samopoczucie. Wielu z nas często zastanawia się, jak zmotywować się do odchudzania albo jak znaleźć motywację do nauki.
Czescy i zagraniczni behawioryści zgadzają się w jednym: nie wytrwałością i dyscypliną osiągamy nasze cele, lecz właściwą motywacją. Tylko ona przez cały czas pracy utrzyma nas na właściwym kursie, z którego nigdy nie zboczymy.
Wokół nas jest mnóstwo rad, jak dobrze się motywować i co robić, gdy stracimy motywację, ale właśnie tutaj bardziej niż gdziekolwiek indziej obowiązuje zasada, że każdy człowiek jest wyjątkowy, a czynniki motywujące, które działają na jedną osobę, wcale nie muszą pomóc innej. Mimo to renomowani psycholodzy starali się spisać przynajmniej kilka podstawowych zasad, jak skutecznie się motywować.
Powieś obrazek swojego celu
Narysuj obrazek albo wydrukuj zdjęcie symbolizujące twój cel i umieść je w widocznym miejscu. Teraz masz swój wyobrażony cel codziennie przed oczami i nie ma szans, że o nim zapomnisz. Na przykład częste patrzenie na zdjęcie ulubionego sportowca może być dobrym sposobem, jak zmotywować się do ćwiczeń. Kupno nowego stroju treningowego także może być dobrą motywacją do sportu. Zdjęcie wymarzonego domu wycięte z czasopisma i przypięte do twojej tablicy to jeden ze sposobów, jak zmotywować się do pracy, której nie znosisz.
Inspiruj się innymi
Czytaj historie osób, którym już udało się osiągnąć wymarzony cel. Inspirujące książki zwykle zawierają też ciekawe motywujące cytaty, w których naprawdę coś jest. Zapisanie ulubionego motywującego cytatu w miejscu, gdzie często będziesz go widzieć, może cię skutecznie pobudzić za każdym razem, gdy zaczniesz chować głowę w piasek.
Inspiracja ludźmi sukcesu może ci się przydać na przykład wtedy, gdy brakuje ci odpowiedniej motywacji do nauki, wszystko wydaje ci się daremne i masz wrażenie, że i tak niczego w życiu nie osiągniesz. Możesz też oglądać filmy motywacyjne albo pozwolić, żeby pobudziła cię motywacyjna muzyka. Wszystkie te aktywności pomogą ci skupić się na tym, co najważniejsze, czyli na osiągnięciu twojego celu.
💡 Wskazówka: Potrzebujesz pomocy w wyborze odpowiedniego filmu? Przeczytaj nasz artykuł Najlepsze filmy motywacyjne wszech czasów.
Marz o swoim celu
Wyobraź sobie ten wspaniały moment, w którym osiągniesz swój cel. Spróbuj przywołać tę chwilę w najdrobniejszych szczegółach. Widzisz? Nagle twój cel ma niemal namacalne kontury i nie jest już czymś nieuchwytnym. Jeśli dodatkowo nauczysz się, jak prawidłowo wizualizować swój cel, możesz w ten sposób uruchomić prawo przyciągania, o którym tak dużo się dziś mówi. Czy działa, czy nie, przekonasz się tylko wtedy, gdy je wypróbujesz. Być może taki sposób motywowania samego siebie rzeczywiście na coś się zda, a twój cel będzie w zasięgu ręki.
Zapisuj swoje postępy
Kup sobie notes, stwórz tabelę codziennych zadań, czyli listę to do, i każdego wieczoru zaznaczaj te, które udało ci się wykonać. Nie ma lepszej motywacji: nagle całym sobą zapragniesz, żeby odhaczonych zadań było jak najwięcej.
Potrzebujesz na przykład motywacji do ćwiczeń albo brakuje ci motywacji do odchudzania? Stwórz sobie zupełnie prostą tabelę, w której będziesz zapisywać spadek wagi, a także dane o samych ćwiczeniach i rodzajach aktywności. Gdy na własne oczy zobaczysz, że kilogramy spadają, nie będziesz potrzebować dodatkowej motywacji.
💡 Wskazówka: Jeśli poważnie myślisz o automotywacji, koniecznie przeczytaj o tablicy wizji i celów.
Jak nie motywować?
Na koniec warto jeszcze podkreślić różnicę między właściwą motywacją a fałszywą manipulacją. Manipulację druga strona często prędzej czy później przejrzy, a jej skutki dla relacji i wzajemnego zaufania bywają druzgocące.
Manipulacją może być na przykład obiecanie nagrody lub jakiegoś awansu, które po wykonaniu danego zadania nie nastąpią. Dotrzymuj słowa → w ten sposób dajesz przykład i wspierasz motywację.
Co demotywuje pracowników w pracy?
Właściwa motywacja pracowników to nieustanny proces, co pokazaliśmy już wcześniej w artykule. Czego jednak zdecydowanie nie robić?
- Niesprawiedliwe warunki, inne dla każdego.
- Niesprawiedliwy podział pracy.
- Zbędne ograniczenia, raporty i inne obciążenia biurokratyczne.
- Pomijanie sukcesów lub niesprawiedliwa ocena.
- Brak oceny realizacji celów i ich ciągłe zmiany.
- Niedotrzymywanie słowa.
- Nieprzejrzyste zachowanie.
- Niesprawiedliwy podział sukcesów i zysków.
- Brak możliwości rozwoju.
- Przywiązywanie wagi do szczegółów, które nie mają absolutnie żadnego wpływu na wynik.
Mam nadzieję, że ten artykuł dał ci wszystkie potrzebne informacje o motywacji, od teorii po praktykę.
💡 Wskazówka: Jak zmotywować się do pracy? Spróbuj wybrać odpowiednie motto zawodowe!
