Jak rozpoznać toksycznego człowieka, 6 pytań i bezpieczne granice

6,6K

Toksyczna osoba to ktoś, kto może tobie i innym przysporzyć mnóstwo stresu i przykrości, nie mówiąc już o bólu emocjonalnym, a nawet fizycznym. Każdy czasem spotyka kogoś, kto wywołuje w jego życiu wiele konfliktów. Niektórzy działają świadomie i z premedytacją, na przykład osoby z wyraźnymi cechami narcystycznymi, psychopatycznymi lub makiawelicznymi. Inni to raczej ci, których potocznie nazywa się wampirami energetycznymi, co oznacza, że wysysają z ciebie życie samą swoją obecnością. Gdy toksyczna osoba cię kontroluje, może popychać cię do decyzji, których inaczej byś nie podjęła, i wciągać cię w swoje dramaty. Wszystko to może prowadzić do obniżenia poczucia własnej wartości i samooceny, a nawet do stanów lękowych i depresji. Jak się przed tym bronić, opisujemy poniżej.

Krótka odpowiedź. Toksyczna osoba na dłuższą metę odbiera ci energię, pewność siebie i spokój, niezależnie od tego, czy chodzi o współpracownika, krewnego, partnera, czy przyjaciółkę. Badania łączą konfliktowe bliskie relacje z wyższym ciśnieniem krwi, wolniejszym gojeniem się ran i większym ryzykiem problemów z sercem. Pomagają jasne granice, ograniczenie kontaktu i wsparcie bliskich lub poradni.

Inaczej jest, gdy partner cię kontroluje, śledzi lub ci grozi. Nie konfrontuj się z takim partnerem i nie zrywaj z nim kontaktu bez planu. Skonsultuj się z placówką pomocy kryzysowej (w Czechach: intervenční centrum) albo zadzwoń do Niebieskiej Linii 800 120 002 (w Czechach: Bílý kruh bezpečí 116 006, dla wszystkich ofiar, lub ROSA 116 016, dla kobiet), najlepiej z telefonu, do którego partner nie ma dostępu. W razie bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod numer 112 (w Czechach także 158).

Kim jest toksyczna osoba?

Toksyczna osoba to każdy, kto swoim zachowaniem wnosi do twojego życia negatywność i niepokój. Toksyczne zachowanie może mieć różne przyczyny, w tym problemy psychiczne, cechy osobowości i doświadczenia z przeszłości. Toksyczne zachowanie może wiązać się z wysokim poziomem narcyzmu, zachowaniami antyspołecznymi, brakiem empatii, dążeniem do władzy i kontroli, a także z traumatycznymi przeżyciami lub wykorzystywaniem w dzieciństwie.

Chociaż toksyczne zachowanie nie jest zaburzeniem psychicznym, niektóre zaburzenia psychiczne, na przykład zaburzenia osobowości, mogą być jego podstawową przyczyną.

Słowo „toksyczny” nie jest jednak diagnozą. Opisuje zachowanie i jego wpływ na ciebie, a nie chorobę. Cechy narcystyczne lub manipulacyjne może mieć wiele osób, ale zaburzenie osobowości może stwierdzić tylko psychiatra lub psycholog kliniczny po badaniu. Więcej o tym, jak przejawiają się cechy narcystyczne, znajdziesz w osobnym artykule.

Do podjęcia decyzji diagnoza i tak nie jest ci potrzebna. Wystarczy zwracać uwagę na to, jak się czujesz przy tej osobie i co się powtarza. Jedna kłótnia czy zły dzień nie czynią z nikogo toksycznej osoby, liczy się długotrwały wzorzec.

Co toksyczność powoduje w twoim życiu?

Toksyczne osoby mogą mieć bardzo negatywny wpływ na twoje samopoczucie. Mogą wyczerpywać cię fizycznie i emocjonalnie, a nawet przyczynić się do choroby z powodu ciągłego stresu i wzmożonej czujności, które wywołują. Toksyczne relacje mogą wpływać na twoje zdrowie psychiczne i fizyczne. Badania łączą je z większym ryzykiem problemów z sercem i wyższym ciśnieniem krwi, a długotrwały stres może dodatkowo osłabić odporność. Stoi za tym ciągły stres i tryb „walcz albo uciekaj”, który taka relacja wywołuje.

Ponadto toksyczne osoby mogą stosować manipulację emocjonalną, wyczerpywać i szerzyć negatywność, co prowadzi do braku wsparcia społecznego i izolacji, a to wsparcie jest niezbędne do utrzymania dobrego zdrowia psychicznego. Ważne jest, aby rozpoznać te objawy i szukać pomocy w radzeniu sobie z wpływem toksycznych relacji na twoje samopoczucie.

Jak toksyczna osoba wpływa na zdrowie

Psycholożka Julianne Holt-Lunstad z Uniwersytetu Brighama Younga badała razem z Bertem Uchino z Uniwersytetu Utah tak zwane relacje ambiwalentne. Chodzi o osoby, do których czujesz jednocześnie sympatię i napięcie. W badaniu z 2007 roku opublikowanym w czasopiśmie Annals of Behavioral Medicine uczestnicy przyprowadzali przyjaciela i opowiadali mu o nieprzyjemnym zdarzeniu. U osób, które przyszły z ambiwalentnym przyjacielem, ciśnienie krwi podczas rozmowy rosło bardziej i miały one też wyższe tętno spoczynkowe niż ci, którzy przyprowadzili przyjaciela jednoznacznie ich wspierającego.

„To ktoś, kogo możemy naprawdę lubić albo na kim nam zależy. Jednocześnie potrafi być czasem niesolidny, rywalizujący, krytyczny lub frustrujący”, opisała Holt-Lunstad. „Jeśli taki wzrost ciśnienia krwi jest stałą częścią twojego codziennego życia, twoje ryzyko by wzrosło”, dodała. Według jej badań takie relacje mogą stanowić nawet połowę zwykłej sieci kontaktów społecznych.

Brytyjskie badanie Whitehall II, prowadzone przez naukowców z University College London, obejmowało ponad 9 000 urzędników państwowych, których obserwowano średnio przez 12 lat. Osoby, których najbliższa relacja miała najwięcej negatywnych stron, miały o 34 % wyższe ryzyko zawału serca lub dławicy piersiowej niż te, u których było ich najmniej. Wyniki opublikowano w 2007 roku w czasopiśmie Archives of Internal Medicine.

Konflikty odbijają się także na gojeniu ran. Zespół badaczki Janice Kiecolt-Glaser z Ohio State University zrobił 42 parom małżeńskim drobne ranki na skórze, a następnie poprosił je o dyskusję na sporny temat. „Rany u par zachowujących się wrogo goiły się tylko w 60 % tak szybko jak u par o niskim poziomie wrogości”, powiedziała Kiecolt-Glaser o wynikach z 2005 roku.

Nowsza analiza danych z tego samego eksperymentu, którą w 2023 roku prowadziła Rosie Shrout, badaczka podoktorska z Institute for Behavioral Medicine Research, wykazała kolejny związek. U par, które podczas sporu wzajemnie się unikały albo w których jedna osoba naciskała, a druga się wycofywała, rany goiły się wolniej, a we krwi było więcej substancji zapalnych, wyraźniej u kobiet. „Małżeństwo wiąże się z lepszym zdrowiem, ale chronicznie zaburzone małżeństwa mogą zdrowie pogorszyć”, podsumowała Shrout.

Jak toksyczna osoba wpływa na psychikę

Autorzy brytyjskiego badania Whitehall II przypominają, że negatywne interakcje w małżeństwie wiążą się z depresją, często razem z obniżonym poczuciem własnej wartości. Naszym zdaniem podobny wzorzec może pojawić się także w relacji ze współpracownikiem lub rodzicem, z którym często się widujesz i którego nie możesz unikać.

Typowe jest to, że przy tej osobie chodzisz na palcach, rozmowy odtwarzasz sobie wcześniej w głowie, a po spotkaniu czujesz się wyczerpana albo winna. Z czasem możesz przestać ufać własnemu osądowi, co jest też celem gaslightingu.

Jeśli dochodzi do tego długotrwała bezsenność, lęk, utrata radości lub poczucie beznadziei, nie czekaj, aż to minie. Sprawdź objawy depresji i zgłoś się do specjalisty, więcej w ostatniej części artykułu.

Wskazówka: Jaki wpływ ma na ciebie manipulujący rodzic?

Jak rozpoznać toksyczne zachowanie?

Toksyczne zachowanie można rozpoznać po różnych oznakach i cechach. Do sygnałów ostrzegawczych toksycznej osoby należą:

• poczucie bycia manipulowaną,
• negatywna energia,
• dezorientacja wywołana jej zachowaniem,
• niekonsekwencja,
• brak empatii,
• krytyka i osądzanie,
• ciągły stres,
• niezdolność do przyjęcia odpowiedzialności,
• odsunięcie się od innych.

Toksyczne osoby często tobą manipulują, nie biorą odpowiedzialności za swoje uczucia i zmuszają innych, by coś im udowadniali. Przeprosin rzadko się od nich doczekasz, a relacja z nimi łatwo przechodzi we współuzależnienie. Jeśli uważasz, że w twoim otoczeniu jest toksyczna osoba, prawdopodobnie:

• Masz wrażenie, że ta osoba manipulacją skłania cię do czegoś, czego nie chcesz robić.
• Zachowanie tej osoby ciągle cię dezorientuje.
• Masz poczucie, że należą ci się przeprosiny, które nigdy nie nadchodzą.
• Ciągle musisz się przed tą osobą tłumaczyć.
• W jej obecności stale czujesz się źle.
• Te uczucia wracają za każdym razem, gdy jesteś z nią.

Jeśli towarzyszą ci one bez przerwy, być może zechcesz zmienić relację albo całkowicie ją zakończyć. W przypadku partnera, który cię kontroluje lub którego się boisz, warto najpierw zaplanować odejście z placówką pomocy kryzysowej albo z konsultantami Niebieskiej Linii 800 120 002 (w Czechach: linie 116 006 lub 116 016), jak opisujemy poniżej.

Pytania do siebie

Poniższe pytania nie są testem ani diagnozą. Pomogą ci spojrzeć na relację z dystansem i nazwać to, co się w niej powtarza. Na każde odpowiedz tak lub nie. Myśl przy tym o konkretnej osobie.

• Czy po spotkaniu z nim czujesz się wyczerpana?
• Czy przepraszasz za rzeczy, których nie zrobiłaś?
• Czy boisz się powiedzieć mu, że się z nim nie zgadzasz?
• Czy przy innych mówi o tobie lekceważącym tonem?
• Czy kontroluje, z kim się spotykasz?
• Czy zmieniasz swoje plany, żeby uniknąć jego reakcji?

Im więcej odpowiedzi tak, tym bardziej prawdopodobne, że chodzi o wzorzec, który warto omówić z kimś bliskim lub w poradni. Jedno tak samo w sobie nic nie znaczy, liczy się to, jak często taka sytuacja się powtarza.

Jak poradzić sobie z toksyczną osobą w twoim życiu?

Jeśli zauważysz toksyczne zachowanie, możesz porozmawiać z tą osobą wprost, wyznaczyć ostrzejsze granice albo usunąć ją ze swojego życia. To, która droga jest bezpieczna, zależy od tego, kim jest ta osoba i jak reaguje. Oto kilka strategii, które możesz wypróbować.

Skonfrontuj się z nimi

Poniższa rada dotyczy osób, których reakcji się nie boisz, czyli na przykład współpracownika, przyjaciółki lub krewnego. W przypadku partnera, który cię kontroluje, śledzi lub ci grozi, nie zalecamy konfrontacji. Może ona zaostrzyć sytuację. Najpierw omów sposób postępowania w placówce pomocy kryzysowej albo z Niebieską Linią 800 120 002 (w Czechach: Bílý kruh bezpečí 116 006 lub ROSA 116 016).

Gdy toksyczne zachowanie się powtarza, zareaguj. Zwróć tej osobie uwagę na ewentualne kłamstwa lub nieścisłości i powiedz jej, że nie podoba ci się, jak się zachowuje. W ten sposób pokażesz, że zwracasz uwagę na jej zachowanie, i dasz jej szansę, by je wyjaśniła lub przeprosiła.

Wskazówka: Przeczytaj, jak rozpoznać typowe nieuczciwe chwyty w dyskusji.

Wyznacz surowsze granice

Jeśli toksyczna osoba musi pozostać w twoim życiu, postaraj się wyznaczyć jej surowsze granice. Jeśli na przykład ktoś nadużywa substancji uzależniających i krzywdzi przez to ciebie lub innych, daj mu do zrozumienia, że nie będziesz się z nim spotykać, dopóki nie będzie trzeźwy. Jasno zakomunikuj, że nie będziesz tolerować przesadnie dramatycznych zachowań ani rozpowszechniania plotek o innych. Ogranicz czas spędzany z taką osobą, dopóki się nie zmieni.

Usuń je ze swojego życia

Jeśli powyższe strategie nie działają i przynoszą kolejny ból, przemoc lub nieuczciwość, czas pozwolić toksycznej osobie odejść. Czasem nie pozostaje nic innego, jak stanąć na własnych nogach i iść dalej. Od kontrolującego partnera odchodź jednak dopiero z planem, który opisujemy poniżej.

Jak wyznaczyć granice toksycznej osobie

Granice nie są karą dla drugiej osoby, lecz opisem tego, co zrobisz ty. Najlepiej działają krótkie zdania w pierwszej osobie, bez długich wyjaśnień i z konsekwencją, której naprawdę dotrzymasz. Jak to zrobić krok po kroku, opisuje artykuł jak nauczyć się mówić nie.

Możesz zainspirować się poniższymi zdaniami. Dopasuj je tak, aby brzmiały jak ty.

• „Jeśli będziesz na mnie krzyczeć, zakończę rozmowę. Wrócimy do tego, kiedy oboje się uspokoimy.”
• „Nie chcę, żebyś tak o mnie mówił. Jeśli nie przestaniesz, wyjdę.”
• „Nie będę z tobą rozmawiać o swoim związku.”
• „W sobotę nie przyjadę. Możemy umówić się na inny termin.”
• „Nie będę ci już pożyczać pieniędzy.”
• „Po osiemnastej odpowiadam tylko w pilnych sprawach, resztę załatwię rano.”
• „Rozumiem, że widzisz to inaczej. Moja decyzja się nie zmienia.”

Dotrzymaj konsekwencji od razu za pierwszym razem. Toksyczna osoba często testuje granice, a granicy, której raz ustąpiono, trudniej potem bronić. Nie tłumacz się długo, każdy kolejny argument daje jej pole do dyskusji. Pomóc może też trening asertywności.

Wobec partnera, który cię kontroluje lub którego się boisz, nie używaj tych zdań bez planu. Nowa granica może go sprowokować, dlatego pierwszeństwo ma bezpieczeństwo i konsultacja ze specjalistami.

Kiedy ograniczyć kontakt i jak bezpiecznie odejść

Ograniczenie kontaktu ma sens, gdy granice wielokrotnie nie działają, po każdym spotkaniu czujesz się gorzej albo ta osoba szkodzi twojemu zdrowiu, pracy lub finansom. Ograniczyć nie znaczy od razu zniknąć. Możecie widywać się rzadziej, tylko w towarzystwie innych osób albo w neutralnym miejscu.

W przypadku osób, których nie da się całkowicie unikać, na przykład współpracownika, rodzica albo byłego partnera, z którym masz wspólne dzieci, pomaga pisanie krótko, rzeczowo i tylko w niezbędnych sprawach. Jeśli chodziło o kontrolującego lub stosującego przemoc partnera, ustal przekazywanie dzieci i sposób komunikacji z centrum interwencji kryzysowej (intervenční centrum) lub poradnią dla ofiar. Jak reagować bez emocji, aby nie wciągał cię w kolejne spory, opisuje artykuł o tym, dlaczego ignorowanie manipulatora może być drogą do zwycięstwa.

Odejście od partnera, który cię kontroluje

Jeśli partner cię śledzi, kontroluje twoje pieniądze, odcina cię od bliskich albo ci grozi, nie rozstawaj się bez planu i niczego mu wcześniej nie zapowiadaj. Nagła zmiana może zaostrzyć sytuację. Oznaki wskazujące na przemoc psychiczną sprawdzisz w osobnym artykule.

Plan bezpieczeństwa przygotuje z tobą placówka pomocy kryzysowej (w Czechach: intervenční centrum). W Czechach jej usługi są bezpłatne na mocy § 72 czeskiej ustawy o usługach socjalnych (zákon o sociálních službách); o zasady w Polsce zapytaj na miejscu. Pomoc znajdziesz także w Niebieskiej Linii 800 120 002 (w Czechach: Bílý kruh bezpečí 116 006, dla wszystkich ofiar, lub ROSA 116 016, dla kobiet), najlepiej dzwoniąc z telefonu, do którego partner nie ma dostępu. W razie bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112 (w Czechach także 158).

Dokumenty, kopie ważnych papierów i trochę pieniędzy zostaw u zaufanej osoby, która nie utrzymuje kontaktu z partnerem. Udostępnianą lokalizację, hasła i wspólne konta zmieniaj dopiero po konsultacji z centrum interwencji kryzysowej, bo nagła zmiana może zaalarmować partnera.

Jak poradzić sobie z toksyczną osobą w pracy?

Toksyczne środowisko pracy to pożywka dla stresu, negatywnych emocji i braku satysfakcji. Obniża produktywność i codzienną wydajność, a nawet niszczy morale pracowników. Dlatego ważne jest, aby wyznaczyć granice i móc dbać o swój dobrostan. Toksyczne środowisko pracy to takie, w którym pracownikom trudno jest pracować lub rozwijać karierę z powodu negatywnej atmosfery tworzonej przez współpracowników, przełożonych lub samą kulturę firmy.

Jak mogą wyglądać toksyczne zachowania w miejscu pracy?

• mikrozarządzanie ze strony przełożonych i brak zaufania do twoich decyzji,
• oczekiwanie, że będziesz dostępna po godzinach pracy, w weekendy, a nawet na urlopie,
• agresywne zachowanie kierowników podczas przekazywania informacji zwrotnej,
• przepracowanie i wyczerpanie z powodu braków kadrowych w zespole,
• faworyzowanie przy przyznawaniu nagród i awansów.

Aby poradzić sobie z toksycznym środowiskiem pracy, musisz wyznaczyć zdrowe granice, ustalić wspólne wartości, negocjować albo poszukać wsparcia u innych współpracowników lub przełożonych.

Przykłady toksycznych zachowań w pracy

Toksyczny współpracownik może przypisywać sobie twoją pracę, rozpowszechniać o tobie plotki, pomijać cię w e-mailach i na spotkaniach albo przekazywać ci informacje z opóźnieniem, żebyś popełniła błąd. Toksyczny przełożony krytykuje cię przy innych, zmienia zadania bez wyjaśnienia, ośmiesza cię albo wysyła ci wyrzuty w nocy.

Pomaga prowadzenie notatek z datami i świadkami, ustalanie zadań na piśmie i podsumowywanie ustnych ustaleń krótkim e-mailem. Powtarzające się poniżanie może już być nękaniem. Jak się przed nim bronić, opisuje artykuł o tym, czym jest bossing i mobbing.

Jeśli piekło urządza ci bezpośrednio kierownik, przeczytaj też artykuł Czy twój szef jest psychopatą?. Nawet w przypadku szefa nie chodzi jednak o diagnozę na odległość, liczy się to, co robi i jak często się to powtarza.

Wskazówka: Czy wiesz, jakie są pozytywne cechy człowieka?

Toksyczna osoba w rodzinie

W rodzinie toksyczne zachowania trudniej rozpoznać, bo zwykle jesteśmy do nich przyzwyczajeni od dzieciństwa. Może chodzić o rodzica, który ośmiesza cię przy innych, ciągle porównuje cię z rodzeństwem albo wzbudza poczucie winy zdaniami w rodzaju „Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiliśmy”.

Bywa też, że krewny nie szanuje twoich decyzji dotyczących partnera, dzieci czy mieszkania, przychodzi bez zapowiedzi, omawia twoją prywatność z innymi albo używa pieniędzy lub spadku jako narzędzia nacisku. Relacje rodzinne mogą być skomplikowane także bez toksycznych zachowań, decydujący jest znowu powtarzający się wzorzec.

Całkowite zerwanie kontaktu z rodziną to poważna decyzja. Często pomagają kroki pośrednie, na przykład krótsze wizyty, własny środek transportu, żebyś mogła w każdej chwili wyjść, i tematy, o których z góry wiesz, że ich nie poruszysz.

Toksyczny partner

Toksycznie może zachowywać się zarówno mężczyzna, jak i kobieta. Zazwyczaj chodzi o partnera, który sprawdza twój telefon, chce znać hasła, jest zazdrosny o przyjaciółki, decyduje o twoich pieniądzach albo poniża cię przy innych. Przegląd taktyk znajdziesz w artykule o tym, jakie są najczęstsze rodzaje manipulacji w związku.

Częste są także ciche dni jako kara, przeplatanie czułości z chłodem albo wyrzuty, za które w końcu przepraszasz ty. Może pojawić się również chorobliwa zazdrość. Wina za takie zachowanie nie leży po twojej stronie.

Gorszy okres zdarza się każdej parze. W toksycznym związku te same sytuacje jednak się powtarzają, przeprosiny nie prowadzą do zmiany, a ty boisz się partnera albo mu się podporządkowujesz, żeby uniknąć kłótni. Pomóc może też 15 oznak, po których poznasz, że związek nie ma sensu. Jeśli partner cię kontroluje lub ci grozi, postępuj zgodnie z częścią o bezpiecznym odejściu powyżej.

Toksyczna osoba wśród przyjaciół

Toksyczny przyjaciel lub przyjaciółka często odzywa się tylko wtedy, gdy czegoś potrzebuje, umniejsza twoje sukcesy i rozpowiada twoje sekrety. Może też rywalizować, komentować twój wygląd, robić z ciebie obiekt żartów przy innych albo obrażać się za każdym razem, gdy spędzasz czas z kimś innym.

Z przyjacielem lub przyjaciółką możesz najpierw szczerze porozmawiać, jedno szczere zdanie często pomaga bardziej niż miesiące milczenia. Jeśli nic się nie zmieni, przyjaźń można pozwolić jej wygasnąć, wystarczy mniej inicjatywy i krótsze odpowiedzi. Jak wybierać ludzi wokół siebie, opisuje artykuł z kim się spotykać i jak odsiewać toksycznych ludzi.

Zwolnione miejsce możesz potem poświęcić ludziom, z którymi czujesz się dobrze. Inspirację znajdziesz w artykule o tym, jak znaleźć przyjaciół, którzy pomogą ci się rozwijać.

Czy toksyczna osoba może się zmienić?

Może, jeśli sama dostrzega swoje zachowanie i chce nad nim pracować, często z pomocą terapeuty. Zmiany nie poznasz jednak po obietnicach, lecz po tym, co dzieje się przez kolejne tygodnie i miesiące.

Sygnałem ostrzegawczym są przeprosiny z dopiskiem „ale to ty mnie sprowokowałaś”, poprawa, która trwa tylko do chwili, gdy ta osoba osiągnie swój cel, albo obwinianie ciebie. Nie masz obowiązku czekać na zmianę drugiej osoby, a twojej decyzji o odejściu nikt nie musi zatwierdzać.

Co, jeśli to ty zachowujesz się toksycznie

To, że zadajesz sobie to pytanie, jest dobrym początkiem. Zwracaj uwagę na to, kiedy poniżasz innych, kiedy nie potrafisz przeprosić bez wymówek albo kiedy wyładowujesz złość na najbliższych.

Na takie wzorce dobrze działa terapia, na przykład terapia poznawczo-behawioralna. Pomaga też proste pytanie do bliskich, jak czują się przy tobie, i gotowość wysłuchania odpowiedzi bez tłumaczenia się.

Jak dojść do siebie po toksycznym związku

Po odejściu lub ograniczeniu kontaktu może pojawić się ulga, ale też smutek, poczucie winy albo tęsknota za dobrymi chwilami. To normalne i nie oznacza, że podjęłaś złą decyzję. Przydatne rady znajdziesz też w artykule jak skutecznie poradzić sobie z rozstaniem.

Brytyjska służba zdrowia NHS w swoich wskazówkach dotyczących stresu przypomina, że dobra sieć wsparcia złożona ze współpracowników, przyjaciół i rodziny pomaga spojrzeć na sprawy inaczej. Odnów więc kontakty, od których toksyczna osoba mogła cię odciąć, i nie bój się rozmawiać o tym, co się wydarzyło.

Według NHS ruch wprawdzie nie usunie stresu, ale może zmniejszyć intensywność emocji. Pamiętaj więc także o śnie, spacerach i zwykłym rytmie dnia. Nie śledź mediów społecznościowych tej osoby, a odtwarzanie rozmów w głowie spróbuj przenieść do dziennika, bo na papierze często traci ono siłę.

Kiedy szukać pomocy specjalisty

Zwróć się do specjalisty, gdy smutek, lęk lub bezsenność trwają tygodniami, gdy boisz się drugiej osoby albo gdy wielokrotnie nie potrafisz wyrwać się z toksycznego związku. Jeśli pojawiają się myśli o samookaleczeniu, zadzwoń na Kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych 116 123 (w Czechach: Linka první psychické pomoci 116 123), a w razie bezpośredniego zagrożenia na numer 112 (w Czechach także 155).

W Czechach pomoc w zarejestrowanych usługach socjalnych jest bezpłatna. Zgodnie z § 37 czeskiej ustawy nr 108/2006 Sb. o usługach socjalnych (zákon o sociálních službách) do specjalistycznego poradnictwa socjalnego należą tam także poradnie małżeńskie i rodzinne oraz poradnie dla ofiar przestępstw i przemocy domowej, a § 72 przewiduje nieodpłatne poradnictwo, telefoniczną pomoc kryzysową i usługi centrów interwencyjnych. O zasady obowiązujące w Polsce zapytaj w lokalnej placówce pomocy.

Do długofalowego przepracowania związku najlepiej sprawdzi się psycholog lub psychoterapeuta. Jak wygląda taka wizyta, opisuje artykuł kiedy iść do psychologa i czego się u niego spodziewać. Jeśli musisz rozwiązać także kwestie prawne, na przykład majątek lub dzieci, pomoże ci bezpłatna poradnia prawna.

Niektórym ludziom nie da się dogodzić, niektórzy nie będą dla ciebie dobrzy i często nie będzie to miało nic wspólnego z tobą. Zawsze możesz powiedzieć „nie” nieprzyjemnym uczuciom. Masz prawo do swoich granic i nie musisz ich nikomu tłumaczyć.