Narcyzm, jakie cechy mają narcyzi i jak sobie z nimi radzić

5,K

Narcystyk, potocznie narcyz. Najpewniej wyobrażasz sobie aroganckiego mężczyznę z przesadną miłością do samego siebie. Narcyzm dotyczy jednak także kobiet, choć według badań u mężczyzn występuje nieco częściej. Czy potrafisz rozpoznać narcyza w swoim otoczeniu? Czym jest, a czym nie jest narcyzm? Jakie ma cechy, jak sobie z nimi radzić i co powoduje narcystyczne zaburzenie osobowości?

Krótka odpowiedź. Narcyz to człowiek, który przesadnie podziwia samego siebie, potrzebuje nieustannego podziwu otoczenia i nie potrafi wczuć się w innych. Cechy narcystyczne ma w jakimś stopniu każdy, ale narcystyczne zaburzenie osobowości może rozpoznać tylko psychiatra lub psycholog kliniczny.

Jeśli mieszkasz lub pracujesz z narcyzem, pomoże ci jasne wyznaczenie granic i niedawanie się wciągać w jego gry. W przypadku przemocy psychicznej lub fizycznej poszukaj pomocy.

Narcyzm i jego cechy

Osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości przesadnie podziwiają samych siebie, często zachowują się arogancko i nie potrafią postawić się w sytuacji innych. Ludzie z ich otoczenia są dla nich tylko narzędziem, które ma im służyć albo ich podziwiać. Dasz radę jedno i drugie? Wtedy będziesz mieć z narcyzem dobre relacje, ale licz się z kłopotami, gdy pewnego dnia postawisz własne interesy ponad jego.

Jak bezbłędnie rozpoznać narcyza? Ostatnio słowo narcyz jest nadużywane. Nazywamy tak każdego, kto choć trochę jest zapatrzony w siebie, lubi robić sobie zdjęcia i dba o siebie. To jednak nie narcyzm, ale zdrowa miłość własna. Narcyza w prawdziwym znaczeniu tego słowa rozpoznamy po następujących cechach:

• egocentryzm (skupienie na sobie)
• egoizm
• podziw dla samego siebie
• pogarda dla innych
• brak empatii
• nieumiejętność słuchania
• manipulowanie ludźmi i okolicznościami na własną korzyść
• nietolerancja krytyki wobec własnej osoby

Ponieważ narcyz stara się pokazywać w dobrym świetle, jego prawdziwa natura wychodzi na jaw dopiero później. Na przykład chętnie pomaga ludziom, ale jeszcze chętniej o tym opowiada. Na spotkania się spóźnia, bo przecież inni poczekają. Pyta cię, jak się masz, ale nie może się doczekać, aż będzie mógł mówić o sobie. W weekend w planie jest to, czego chce on, czy ci się to podoba, czy nie.

Narcyzm u mężczyzn

Wszechwiedzący, macho, po prostu gość, który pozjadał wszystkie rozumy. Według niego wszyscy wokół są mniej zdolni i powinni słuchać jego rad i opinii. Tylko to, co robi on, jest przecież słuszne. W towarzystwie często błyszczy i umie się sprzedać. Potrzebuje podziwu i uznania, a jeśli mu ich nie dasz, to z tobą jest coś nie tak.

Narcyzm u kobiet

Często stawia się w roli biedulki. Zupełnie sama poradziła sobie z ciężkimi przeciwnościami losu (i nierzadko je koloryzuje), za co należy ją podziwiać. Barwnie opowiada, jak pragną jej wszyscy mężczyźni i jak wszystkie kobiety chcą być takie jak ona. Przyjaciółki wychodzą w jej opowieściach na bezradne, a ona z poświęceniem im pomaga i nimi kieruje.

Oba opisy to jednak popularny wizerunek, a nie wynik badań. Badania są raczej zgodne co do tego, że mężczyźni mają cechy narcystyczne średnio nieco silniej zaznaczone. Badanie przekrojowe Weidmann, Chopika i współpracowników z 2023 roku wykazało tę różnicę konsekwentnie we wszystkich ośmiu porównywanych kwestionariuszach.

Narcystyczne zaburzenie osobowości czy tylko cechy narcystyczne?

Cechy narcystyczne ma w jakimś stopniu każdy. Chcemy być doceniani, lubimy słyszeć pochwały i czasem mówimy więcej o sobie niż o innych. O zaburzeniu osobowości mówi się dopiero wtedy, gdy takie zachowanie jest trwałe, pojawia się w większości relacji i sytuacji i sprawia problemy samemu człowiekowi oraz jego otoczeniu.

Amerykański podręcznik diagnostyczny DSM-5-TR opisuje narcystyczne zaburzenie osobowości jako trwały wzorzec wielkościowości, potrzeby podziwu i braku empatii, który zaczyna się najpóźniej we wczesnej dorosłości. Do postawienia diagnozy człowiek musi spełniać co najmniej pięć z dziewięciu kryteriów. Tak podsumowuje je specjalistyczny podręcznik MSD Manual.

• przesadne i nieuzasadnione poczucie własnej ważności i talentu
• zaabsorbowanie fantazjami o nieograniczonym sukcesie, wpływach, władzy, inteligencji, urodzie lub idealnej miłości
• przekonanie, że jest wyjątkowy i powinien obracać się tylko wśród ludzi najwyższego poziomu
• potrzeba nadmiernego podziwu
• poczucie, że wszystko mu się należy
• wykorzystywanie innych do osiągania własnych celów
• brak empatii
• zazdrość wobec innych i przekonanie, że inni zazdroszczą jemu
• arogancja i wyniosłość

Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób Światowej Organizacji Zdrowia w 11. rewizji, czyli ICD-11, nie wyróżnia już odrębnego zaburzenia narcystycznego. Zaburzenia osobowości ocenia według nasilenia jako łagodne, umiarkowane i ciężkie oraz uzupełnia je o wyraźne cechy.

Skupienie na sobie, oczekiwanie podziwu i brak empatii w ICD-11 należą głównie do cechy dyssocjalności. W Czechach nadal stosuje się ICD-10 (MKN-10), w której zaburzenie narcystyczne zaliczono do innych określonych zaburzeń osobowości pod kodem F60.8.

Liczba osób z tym zaburzeniem mocno różni się w zależności od metody badania. MSD Manual podaje, że przegląd pięciu badań epidemiologicznych wykazał medianę 1,6 %. Duże amerykańskie badanie, które w 2008 roku opublikował zespół Stinsona i które objęło 34 653 dorosłych, wykazało według kryteriów DSM-IV występowanie w ciągu życia na poziomie 6,2 %, u mężczyzn 7,7 %, a u kobiet 4,8 %. To górna granica szacunków.

Żadna z tych liczb nie oznacza, że każdy egocentryczny kolega ma zaburzenie. Diagnozę może postawić tylko psychiatra lub psycholog kliniczny po badaniu, a nie artykuł czy test w internecie. Etykiety narcyza używaj więc ostrożnie. Dla twoich decyzji ważniejsze jest to, jak dana osoba się do ciebie odnosi.

Czy narcyzm zmienia się z wiekiem?

Cechy narcystyczne są średnio najsilniejsze we wczesnej dorosłości i z wiekiem słabną. Wykazało to badanie autorstwa Wetzel, Grijalvy, Robinsa i Robertsa, które w 2020 roku opublikował Journal of Personality and Social Psychology. Śledziło ono tych samych ludzi przez 23 lata, średnio od osiemnastego do czterdziestego pierwszego roku życia.

Najbardziej zmalało poczucie, że wszystko się należy, mniej próżność. Kto jednak w wieku osiemnastu lat był bardziej narcystyczny niż rówieśnicy, zwykle pozostawał taki także po czterdziestce.

To samo pokazało wspomniane badanie przekrojowe Weidmann, Chopika i współpracowników, które porównało ponad 270 tys. osób w różnym wieku. Narcyzm był najwyższy u młodych dorosłych.

Oba badania mierzą jednak zwykłe cechy narcystyczne w populacji, a nie zdiagnozowane zaburzenie. Nie mówią więc, jak starzeje się człowiek z narcystycznym zaburzeniem osobowości.

Narcyzm wrażliwy, nazywany ukrytym

Nie każdy narcyz jest głośny i pewny siebie. Psychologia rozróżnia dwie postaci narcyzmu. Narcyzm wielkościowy odpowiada utartemu wyobrażeniu, czyli pewności siebie, dominacji i potrzebie bycia w centrum uwagi. Narcyzm wulnerabilny, czyli wrażliwy, potocznie nazywany ukrytym, na zewnątrz sprawia odwrotne wrażenie. Taki człowiek bywa nieśmiały, przewrażliwiony na punkcie krytyki, lękliwy i często czuje się niedoceniany.

Obie postaci łączy to, że ich przedstawiciele traktują innych wrogo i bezwzględnie. Badanie Millera i współpracowników z 2011 roku w czasopiśmie Journal of Personality pokazało jednak, że pod wieloma innymi względami narcyzm wielkościowy i wrażliwy się różnią, na przykład w neurotyczności, czyli skłonności do lęku i negatywnych emocji, albo w ekstrawersji.

Psycholodzy Pincus i Lukowitsky w pracy przeglądowej z 2010 roku wyróżniają wielkościowość i wrażliwość jako dwa główne tematy narcyzmu. Według nich narcyzm jawny i ukryty opisują jedynie sposób, w jaki narcyzm się przejawia, i zalecili, by nie traktować ich jako dwóch odrębnych typów ludzi.

Ukrytego narcyza rozpoznasz raczej po tym, jak reaguje, gdy nie dostaje uznania. Obraża się, wycofuje, długo pamięta krzywdy i po cichu zazdrości innym. Częste są użalanie się nad sobą i poczucie, że świat go nie rozumie i nie docenił.

W badaniach narcyzm mierzy się kwestionariuszami, takimi jak Narcissistic Personality Inventory (NPI), Pathological Narcissism Inventory (PNI) czy Hypersensitive Narcissism Scale (HSNS), skoncentrowana na nadwrażliwości. To narzędzia badawcze, a nie diagnoza, a testy online na ukryty narcyzm diagnozy nie zastąpią.

Ulubione zdania narcyzów

Słowa są dla narcyzów narzędziem do osiągania własnych celów. Za ich pomocą manipulują otoczeniem i uważają za oczywiste, że inni ustąpią. Bądź czujny, jeśli często słyszysz od kogoś te zdania:

• Ostatnio się zmieniłeś. (Już nie tańczysz, jak on ci zagra.)
• Jesteś przewrażliwiony. (Zranił cię i jest przekonany, że zła jest twoja reakcja, a nie jego zachowanie.)
• Mam wrażenie, że zaczynasz być samolubny. (Postawiłeś siebie ponad nim.)
• To nie moja wina, że się zdenerwowałeś/że jesteś smutny. (Jego zachowanie cię rani, ale według niego to twoja wina.)
• Jesteś zbyt wymagający. (Chcesz, żeby poszedł na kompromis i żeby przez chwilę liczyły się też twoje potrzeby? O nie.)
• Chcę dla ciebie jak najlepiej. (To nieprawda, ale kiedy to mówi, dobrze wypada w oczach wszystkich.)

Narcyz w związku

Związek z narcyzem często zaczyna się niespodziewanie intensywnie. Partner obsypuje cię uwagą, komplementami i planami na przyszłość, mówi o bratniej duszy i chce cię mieć tylko dla siebie. Takie zalewanie uczuciem nazywa się love bombing. Samo w sobie niczego nie dowodzi, zakochanie u każdego bywa burzliwe. Bądź czujny, gdy szybkiego tempa nie da się spowolnić, a partner obraża się, gdy tylko chcesz więcej przestrzeni.

Związek z narcyzem często opisuje się w trzech fazach. Po idealizacji przychodzi dewaluacja, kiedy partner cię krytykuje, ośmiesza i porównuje z innymi. Trzecią fazą jest odrzucenie, czyli chłodne odejście lub utrata zainteresowania, czasem przeplatane powrotem i nową rundą idealizacji. Nie jest to podział naukowy, ale pomaga zrozumieć, dlaczego w związku niebo przeplata się z piekłem.

Jak rozpoznać narcyza w związku

Na narcystycznego partnera lub męża wskazują raczej powtarzające się schematy niż pojedyncze kłótnie. Jeśli rozpoznajesz się w poniższych punktach, potraktuj to jako sygnał do zastanowienia.

• Twoje potrzeby są zawsze na drugim miejscu po jego, a gdy o coś prosisz, zarzuca ci egoizm lub nadmierne wymagania.
• Nie znosi krytyki z twojej strony, ale sam krytykuje często i ostro.
• Podważa twoje wspomnienia i uczucia, aż przestajesz sobie ufać. Ta manipulacja nazywa się gaslighting.
• Karze cię milczeniem lub odebraniem czułości, gdy nie zrobisz tego, czego chce.
• Odcina cię od przyjaciół i rodziny albo umniejsza ich w twoich oczach.
• Przeprosin od niego się nie doczekasz, chyba że zależy mu na twoim powrocie.

Jeśli w związku pojawia się poniżanie, groźby, kontrola pieniędzy i telefonu lub przemoc fizyczna, to już nie tylko trudny charakter, ale przemoc domowa. Pomoc oferuje Niebieska Linia, czyli Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie, pod numerem 800 120 002 (w Czechach: Linka pomoci obětem Bílého kruhu bezpečí 116 006 oraz centrum Acorus dla osób zagrożonych przemocą domową 776 069 669). W przypadku bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod numer alarmowy 112 (w Czechach: policja 158).

Narcystyczny rodzic

Narcystyczny rodzic postrzega dziecko jako przedłużenie samego siebie. Chce, by reprezentowało rodzinę, spełniało jego ambicje i nie przynosiło mu wstydu. Pochwała pojawia się głównie za osiągnięcia, którymi rodzic może się pochwalić, a dziecko uczy się, że jego własne pragnienia i uczucia nie są ważne.

Taki rodzic często nie znosi, gdy dziecko ma inne zdanie, i zarzuca mu niewdzięczność. Spośród rodzeństwa czasem wybiera ulubione dziecko i kozła ofiarnego. U dorosłych dzieci może się to objawiać problemami z poczuciem własnej wartości, z wyznaczaniem granic lub poczuciem, że na miłość trzeba zasłużyć. Jak się bronić, opisujemy w artykule o tym, jak manipulacyjna matka może wpłynąć na życie.

Jeśli jesteś dzieckiem lub nastolatkiem i nie czujesz się dobrze w domu, możesz zadzwonić na Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę pod numer 116 111 (w Czechach: Linka bezpečí 116 111). Dorosłym dzieciom narcystycznych rodziców może pomóc psychoterapia, w której można w bezpiecznych warunkach przepracować to, co wyniosły z dzieciństwa. W ostrym kryzysie dorośli mogą skorzystać z Kryzysowego telefonu zaufania dla dorosłych pod numerem 116 123 (w Czechach: Linka první psychické pomoci 116 123).

Jak postępować z narcyzem?

Korzeni narcystycznego zaburzenia osobowości często szuka się w dzieciństwie. Według niektórych teorii dziecko jest przez rodziców nadmiernie wychwalane i przekonywane o swojej wyjątkowości albo przeciwnie, nie dostaje żadnej uwagi, więc zapewnia ją sobie samo i przekonuje się o własnej doskonałości oraz o tym, że inni chcą je tylko skrzywdzić.

Dokładna przyczyna nie jest jednak znana. Według podręcznika MSD Manual ograniczone dane wskazują na znaczący udział czynników dziedzicznych. Niektóre teorie dodają do tego opiekunów, którzy są albo nadmiernie krytyczni, albo przeciwnie, nadmiernie podziwiający i pobłażliwi. Wychowanie jest więc tylko jednym z możliwych czynników.

Narcyzm można leczyć psychoterapią, która ma pomóc narcyzowi lepiej widzieć siebie i innych. Problem polega na tym, że narcyz często zdaje sobie sprawę ze swoich cech, tylko nie uważa ich za problem, dlatego rzadko trafia na terapię. Brakuje mu raczej gotowości do autorefleksji niż informacji. Nakłonienie go do terapii staje się więc niemal niemożliwe.

MSD Manual podaje, że skuteczna może być terapia psychodynamiczna i jej zmodyfikowane formy, a niektórym pacjentom może odpowiadać terapia poznawczo-behawioralna. Według tego samego podręcznika zaburzeniu często towarzyszy depresja, uzależnienie od substancji psychoaktywnych lub inne zaburzenie osobowości.

Czy narcyz wie, że jest narcyzem? Często bardziej, niż można by się spodziewać. Badanie autorów Carlson, Vazire i Oltmanns z 2011 roku, opublikowane w Journal of Personality and Social Psychology, zadało to pytanie wprost.

Według niego narcyzi przeczuwają, że inni postrzegają ich gorzej, niż oni sami siebie, i że ich dobre pierwsze wrażenie z czasem się ulatnia. Sami siebie opisywali nawet jako aroganckich. Uświadomienie sobie tego nie oznacza jednak jeszcze chęci, by nad tym pracować.

Możliwe, że właśnie dociera do ciebie, że w twoim otoczeniu jest narcyz, a może nawet dzielisz z nim dom. Jedna rada jest jasna. Trzymaj się od niego z daleka! Dyskusja z nim przypomina rzucanie grochem o ścianę, zwykle jest bezcelowa. A jeśli myślisz, że w końcu nasyci się owacjami i doceni twoje starania, mylisz się. Jego głód podziwu jest nienasycony.

Jeśli nie chcesz albo z jakiegoś powodu nie możesz odrzucić osoby cierpiącej na narcyzm, masz dwie możliwości. Naszym zdaniem lepsza jest ta druga.

Ustąpić i poświęcić się dla jego dobra

Nie niszcz siebie. Zasługujesz na to, by myśleć o sobie, swoim samopoczuciu i pasjach. Jeśli wasze interesy się wykluczają, będziesz się niepotrzebnie zadręczać.

Wskazówka: Naucz się mówić NIE, jeśli leży to w twoim interesie.

Komunikować się asertywnie i bez emocji

Tym, że manipulacje narcyza na ciebie nie działają, podpadniesz mu. Potraktuj to tak, że przynajmniej ograniczasz jego próby wciągnięcia cię do grona swoich fanów. Podczas gdy inni gorliwie przytakują jego słowom, żeby go nie rozdrażnić, ty mu odpowiesz:

• Nie.
• Szanuję to, ale mam inne zdanie.
• Może.
• Muszę się nad tym zastanowić.

Wskazówka: Naucz się asertywności, czyli zdrowego stawiania na swoim.

W praktyce pomaga mówienie krótko i rzeczowo oraz potwierdzanie ustaleń na piśmie. Nie tłumacz szczegółowo każdej swojej decyzji, każde uzasadnienie daje mu kolejne pole do negocjacji. Na prowokacje i obelgi nie reaguj emocjonalnie. Jeśli musisz z nim współpracować w pracy, komunikuj się raczej mailowo, żeby został ślad.

Z każdej z tych reakcji narcyz zrozumie, że go słuchasz, ale masz własne zdanie. Jak zareaguje i czy się z tym pogodzi, to już inna sprawa. Warto pamiętać, że narcyz nie musi chcieć krzywdzić cię celowo, ale jego zachowanie może cię skrzywdzić. Dlatego to od ciebie zależy, czy wyznaczysz granice.

Jak odejść od narcyza

Odejście od narcystycznego partnera bywa trudniejsze niż zwykłe rozstanie. Narcyz może próbować odzyskać cię obietnicami i przeprosinami albo przeciwnie, grozić, obgadywać cię i nastawiać przeciwko tobie wspólnych znajomych. Dlatego warto mieć przemyślany plan odejścia i otoczyć się ludźmi, którzy cię wesprą.

• Nie daj sobie wyperswadować decyzji. Zapisz swoje powody, pomoże ci to, gdy zaczniesz mieć wątpliwości.
• Ogranicz kontakt do minimum. Jeśli nie macie dzieci ani wspólnego majątku, zerwij go całkowicie. Jeśli macie, komunikuj się na piśmie i tylko w sprawach praktycznych.
• Nie broń się i nie tłumacz. Każde uzasadnienie to dla niego okazja do dalszych negocjacji.
• Zachowuj wiadomości, maile i dokumentację gróźb. Mogą się przydać na policji lub w sądzie.
• Zwróć się do bliskich osób, psychologa lub poradni. Nie musisz zostawać z tym w pojedynkę.

Na pytanie, jak zniszczyć lub ukarać narcyza, najlepszą odpowiedzią są naszym zdaniem spokój i milczenie. Narcyzowi często chodzi przede wszystkim o twoją reakcję, a gdy jej nie dostaje, traci nad tobą władzę. Zemsta natomiast trzyma cię w związku nawet po jego zakończeniu i odbiera energię, której potrzebujesz dla siebie.

Jeśli po rozstaniu czujesz wyczerpanie, wątpisz w siebie lub się boisz, przejrzyj dziesięć oznak przemocy psychicznej i rozważ pomoc specjalisty. Gdy były partner ci grozi lub cię prześladuje, dzwoń na Niebieską Linię pod numer 800 120 002 (w Czechach: Linka pomoci obětem 116 006 lub centrum Acorus 776 069 669), a w razie zagrożenia pod numer alarmowy 112 (w Czechach: policja 158). Jeśli potrzebujesz przede wszystkim z kimś porozmawiać, pomoże Kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych 116 123 (w Czechach: Linka první psychické pomoci 116 123).