Filozofia nie należy do najpopularniejszych współczesnych rozrywek. Wiele osób często woli sięgnąć po jakiś nowoczesny poradnik. Ale co, jeśli nadszedł czas, by sięgnąć po starożytnych klasyków i sprawdzić, czy nie mają dla nas czegoś, co naprawdę i głęboko może zmienić nasze życie na lepsze?
Spis treści
Czym jest stoicyzm?
Stoicyzm to starożytna filozofia. Jego atrakcyjność polega na tym, że nie skupia się na tym, jak być pozytywnym, jak robią to współczesne poradniki. To raczej praktyka medytacyjna, która pozwala nam wziąć negatywne uczucia, jakich doświadczamy, i przemienić je w myśli dające nam spokój i życiową perspektywę.
Najważniejszą częścią nauki stoicyzmu jest właściwy stan umysłu, ponieważ może on pomóc nam patrzeć na wyzwania w najlepszy możliwy sposób i pokazuje, jak żyć dobrym życiem.
Jak powstał stoicyzm?
Około 304 roku p.n.e. kupiec o imieniu Zenon przeżył katastrofę statku podczas podróży handlowej. Stracił niemal wszystko. W drodze do Aten poznał tę filozofię, którą przedstawili mu cynik Krates i filozof ze szkoły megarejskiej Stilpon, co odmieniło jego życie.
🗣️ Zenon powiedział później: Odbyłem udaną podróż, kiedy rozbił się mój statek.
Pierwszą fazę możemy nazwać także stoicyzmem greckim, potem nadchodzi stoicyzm rzymski, z którego wywodzi się trzech najbardziej znanych i najczęściej badanych filozofów stoickich: Seneka (polityk i dramatopisarz), Epiktet (niewolnik) i Marek Aureliusz (cesarz rzymski).
Stoicyzm wciąż cieszy się dużą popularnością przede wszystkim dlatego, że jest bardzo praktyczną filozofią, którą łatwo zastosować we współczesnym życiu. Uczy, jak lepiej radzić sobie z nieuniknionymi życiowymi wzlotami i upadkami, abyśmy mogli żyć szczęśliwiej i spokojniej.
Stoicyzm zawiera też kilka cennych lekcji, które możemy wykorzystać, aby stać się lepszymi ludźmi, lepszymi partnerami i lepszymi rodzicami.
Stoicyzm w praktyce
Stoicyzm to filozofia, którą trzeba żyć. W przeciwnym razie to tylko zbiór ładnych myśli. Wypróbuj niektóre z poniższych ćwiczeń i włącz je do swojego życia.
1. Czy mam na to wpływ?
Najważniejszym ćwiczeniem filozofii stoickiej jest odróżnianie tego, co możemy zmienić, od tego, czego zmienić nie możemy. Na co mamy wpływ, a na co nie.
- Lot jest opóźniony z powodu pogody: żadne krzyki na przedstawiciela linii lotniczej nie zakończą burzy.
- Choćbyś nie wiem jak się starał, nie zmusisz nikogo, by cię lubił.
- Nie zmienisz tego, w jakiej rodzinie się urodziłeś.
Czas poświęcony takim działaniom czy myślom to jednocześnie czas, którego nie poświęcasz rzeczom, które możesz zmienić.
Wracaj do tego pytania codziennie, w każdej trudnej sytuacji. Ciągle je zapisuj i zastanawiaj się nad nim. Jeśli potrafisz skupić się na tym, by jasno określić, nad czym masz kontrolę, a nad czym nie, będziesz nie tylko szczęśliwszy, ale zyskasz też wyraźną przewagę nad innymi ludźmi, którzy nie zdają sobie sprawy, że często toczą bitwy, których nie mogą wygrać.
2. Dziennik
Epiktet pouczał swoich uczniów, że filozofia to coś, co powinni zapisywać dzień po dniu. Pisanie jest sposobem, w jaki mają się ćwiczyć. Seneka najchętniej pisał dziennik wieczorami, gdy zapadał zmrok, a jego żona zasypiała. Potem kładł się spać i odkrywał, że sen, który następuje po tej autorefleksji, jest wyjątkowo słodki.
Ta codzienna praktyka to żywa filozofia.
- Przygotowanie się na nadchodzący dzień.
- Refleksja nad minionym dniem.
- Przypomnienie sobie mądrości, której nauczyliśmy się od swoich nauczycieli, z lektur i z własnych doświadczeń.
Nie wystarczy wysłuchać tych lekcji raz, zamiast tego praktykuje się je wciąż od nowa, obraca w myślach, a przede wszystkim zapisuje i czuje, jak przepływają przez palce.
Stoicyzm to praktyka i rutyna. To nie jest filozofia, którą raz przeczytasz, cudownie zrozumiesz i na tym koniec. To wysiłek na całe życie, który wymaga pracowitości, powtarzania i skupienia.
3. Ćwicz się w nieszczęściu
Seneka, który jako doradca Nerona cieszył się wielkim bogactwem, proponował, by co miesiąc przeznaczać pewną liczbę dni na praktykowanie ubóstwa. Weź mało jedzenia, załóż najgorsze ubranie, opuść wygodę domu i łóżka. Stań twarzą w twarz z niedostatkiem, mówił, a zapytasz samego siebie: „Czy to jest to, czego tak bardzo się boję?”.
Pamiętaj, że to ćwiczenie, a nie chwyt retoryczny. Nie masz jedynie myśleć o nieszczęściu, masz go doświadczać. Wygoda to najgorszy rodzaj niewoli, bo ciągle boisz się, że coś lub ktoś ci ją odbierze. Jeśli jednak potrafisz nieszczęście nie tylko przewidywać, ale i praktykować, przypadek traci zdolność zakłócania twojego życia.
Emocje takie jak niepokój i strach mają korzenie w niepewności, a tylko rzadko w doświadczeniu. Rozwiązaniem jest zrobić coś z tą niewiedzą. Oswój się z rzeczami, z najgorszymi scenariuszami, których się boisz. Wtedy możesz żyć naprawdę po stoicku.
4. Ćwicz postrzeganie
Stoicy mieli ćwiczenie zwane Odwracaniem przeszkody do góry nogami. Chcieli w ten sposób sprawić, by człowiek nie mógł nie praktykować sztuki filozofii. Jeśli bowiem potrafisz właściwie odwrócić problem do góry nogami, każde „złe” staje się nowym źródłem dobra.
Załóżmy na chwilę, że próbujesz komuś pomóc, a on reaguje na to opryskliwością albo niechęcią do współpracy. Zamiast utrudniać ci życie, w rzeczywistości kieruje cię ku nowym cnotom, na przykład cierpliwości czy wyrozumiałości.
🗣️ Marek Aureliusz opisał to tak: Przeszkoda w działaniu wspiera działanie. To, co stoi na drodze, staje się drogą.
5. Pamiętaj, wszystko przemija
To ćwiczenie jest proste: pamiętaj, że wszystko przemija i jak mały jesteś we wszechświecie. Nie zapominaj też, jak mała jest większość rzeczy. Pamiętaj, że sukcesy, tak samo jak porażki, przemijają.
Jeśli wszystko przemija, co ma znaczenie? Znaczenie ma to, co jest właśnie teraz. Być dobrym człowiekiem i robić właściwe rzeczy właśnie teraz: to ma znaczenie i to było ważne dla stoików.
Stoicka ataraksja oznacza, że dusza jest w pełnym spokoju i nie miotają nią byle zewnętrzne okoliczności czy afekty. Właśnie dzięki temu ćwiczeniu znów trochę zbliżysz się do tego stanu.
6. Spójrz z góry
Marek często praktykował ćwiczenie określane jako „spojrzenie z góry” lub „spojrzenie Platona”. Zachęca nas, byśmy zrobili krok w tył, przybliżyli się i spojrzeli na życie z wyższej perspektywy niż nasza. To ćwiczenie (wyobrażenie sobie tych wszystkich milionów i milionów ludzi, wszystkich tych „armii, gospodarstw, ślubów i rozwodów, narodzin i śmierci”) zmusza nas do nabrania dystansu i podobnie jak poprzednie ćwiczenie przypomina nam, jak jesteśmy mali.
Dostrzeżenie, jak mali jesteśmy w wielkim porządku rzeczy, to tylko jedna część tego ćwiczenia. Drugą jest doświadczenie tego, co stoicy nazywają sympatheia, czyli wzajemnym powiązaniem z całą ludzkością. Dzięki temu ćwiczeniu stoicki mikrokosmos twojego doświadczenia może się poszerzyć i uwzględnić wszystkie znacznie szersze okoliczności.
7. Memento mori, rozmyślaj o swojej śmiertelności
🗣️ Seneka powiedział: Przygotujmy umysł tak, jakbyśmy znaleźli się u samego kresu życia. Niczego nie odkładajmy. Każdego dnia zamykajmy księgi życia. … Kto każdego dnia dopełnia swoje życie, nigdy nie ma za mało czasu.
Korzystaj z tego przypomnienia i medytuj nad nim codziennie: niech będzie podstawowym budulcem tego, byś żył pełnią życia i nie zmarnował ani sekundy.
Śmierć w stoicyzmie to pierwszy wielki temat tej filozofii i tego, jak dobrze żyć. Mając przed oczami możliwą śmierć, ludzie zachowują się inaczej, mają inne nadzieje i dążą do innych rzeczy. Zmieniają się ich życiowe priorytety. Jednocześnie śmierć trzeba rozumieć w ramach całej filozofii, a nie jako zachętę do nicnierobienia i poczucia, że wszystko jest bez sensu.
8. Przewiduj komplikacje
Przewidywanie zła to stoickie ćwiczenie, w którym wyobrażamy sobie rzeczy, które mogłyby pójść nie tak. Pomaga nam przygotować się na nieuniknione życiowe niepowodzenia. Nie zawsze dostajemy to, co nam się słusznie należy, nawet jeśli na to zasłużyliśmy. Nie wszystko jest tak czyste i proste, jak naszym zdaniem powinno być. Musimy się na to psychicznie przygotować. To jedno z najskuteczniejszych ćwiczeń w zestawie stoickich narzędzi do budowania odporności i siły.
Dzięki temu ćwiczeniu Seneka zawsze był przygotowany na problemy i zawsze uwzględniał takie zakłócenia w swoich planach. Był gotowy zarówno na sukces, jak i na porażkę, a jego podejście do czegokolwiek mogło być w pełni stoickie.
9. Amor fati
🗣️ Epiktet powiedział: Nie dąż do tego, by rzeczy działy się tak, jak chcesz. Raczej pragnij, by to, co się dzieje, działo się tak, jak się dzieje. Wtedy będziesz szczęśliwy.
Każdą chwilę, bez względu na to, jak jest trudna, traktuj jako coś, co trzeba przyjąć, a nie czego należy unikać. Nie tylko się z tym pogódź, ale ciesz się z tego i stań się dzięki temu lepszy.
Los w stoicyzmie i miłość do niego to jeden z najważniejszych tematów tej filozofii. Jako los traktuj wszystkie rzeczy zewnętrzne, których nie możesz zmienić, a które zesłał ci świat, i bez względu na to, jakie są, ucz się je kochać.
Najlepsze stoickie cytaty o losie
- „Często bardziej się boimy, niż jesteśmy ranieni, i bardziej cierpimy z powodu wyobrażeń niż rzeczywistości.” Seneka
- „Nasze życie jest takie, jakim czynią je nasze myśli.” Marek Aureliusz
- „Nie objaśniaj swojej filozofii. Uosabiaj ją.” Epiktet
- „Stajesz się tym, czemu poświęcasz uwagę… Jeśli sam nie wybierzesz, na jakie myśli i obrazy się wystawiasz, zrobi to ktoś inny.” Epiktet
- „Zawsze masz możliwość, by nie mieć żadnego zdania. Nigdy nie trzeba się złościć ani dręczyć swojej duszy z powodu rzeczy, na które nie masz wpływu. Te rzeczy nie domagają się twojej oceny. Zostaw je w spokoju”. Marek Aureliusz
- „Żaden człowiek nie ma mocy, by mieć wszystko, czego chce, ale w jego mocy jest nie pragnąć tego, czego nie ma, i z radością korzystać z tego, co ma”. Seneka
- „Masz władzę nad swoim umysłem, a nie nad zewnętrznymi wydarzeniami. Uświadom to sobie, a znajdziesz siłę”. Marek Aureliusz
- „Ludzi nie niepokoją same wydarzenia, lecz jedynie ich sądy o nich”. Epiktet
- „Najpierw powiedz sobie, kim chciałbyś być, a potem rób to, co musisz robić”. Epiktet
Najlepsze książki o stoicyzmie
Więcej o stoicyzmie możemy dowiedzieć się albo ze współczesnych książek, które często stoją w działach z poradnikami, albo możemy sięgnąć bezpośrednio do źródła i poszukać oryginalnych dzieł stoików, które nawet po dwóch tysiącach lat są wyjątkowo przystępne i zrozumiałe.
Rozmyślania, Marek Aureliusz
Rozmyślania to prywatne myśli najpotężniejszego człowieka świata, który sam sobie doradza, jak sprostać odpowiedzialności i obowiązkom wynikającym z jego pozycji. Marek niemal każdej nocy zatrzymywał się, by wykonać szereg ćwiczeń duchowych, które miały uczynić go pokornym, cierpliwym, empatycznym, wielkodusznym i silnym wobec wszystkiego, z czym się zmagał.
Listy stoika, Seneka
Seneka był nauczycielem Nerona i miał za zadanie powściągać straszne popędy strasznego człowieka. Jego rady dotyczące smutku, bogactwa, władzy, religii i życia są zawsze pod ręką, gdy ich potrzebujesz. Listy Seneki to najlepszy początek, ale świetne są też eseje z książki O krótkości życia.
Diatryby, Epiktet
W Diatrybach Epiktet twierdzi, że szczęście zależy od tego, czy wiemy, na co mamy wpływ, a na co nie. Nasze stany wewnętrzne i nasze reakcje na wydarzenia zależą od nas, ale same wydarzenia przydzielił nam przypadek i powinniśmy traktować je (podobnie jak nasze ciała, majątek i rodziny) jako rzeczy nam obojętne i po prostu jak najlepiej z nich korzystać.
